Nasze Kresy

Zamordowanym Polakom w Nowosielicy na Zakarpaciu

2011-11-19T11:57:00.002+01:00

Kurhan płonący

Zamordowanym Polakom

w Nowosielicy na Zakarpaciu

Wiatr od Kresów

przywołuje pamięć

babuni i dziadka

łomoce

zbrodnią

spopiela

młode życie

zanosi

grudkę modlitwy

na kurhan przemocy

przywiewem

nieznanego im

ciepła

wnuczki

autor Romuald Bielenda

Kielce 23. 09. 2011

Wnuczka Stanisława Winiarczyk na posesji swoich dziadków.

PRO MEMORIAM

2010-08-31T11:58:00.001+02:00

11 marca 2010.         PRO MEMORIAM

            Staszku…

Dziękuję Ci…
za opowiadania o świecie,
którego już nie ma
za czas, który znalazłeś
na zbieranie informacji o naszych rodzinnych miejscowościach,
na opracowanie życiorysów naszych przodków
(rodzin Chałupów i Ferenzów)
za melodyjki odbite od Pasiek
powracające z zapachem czeremchy
za przecudne fotografie miejsc utraconych.

Dzięki Tobie, wystarczy tylko zamknąć oczy
by w padającym deszczu usłyszeć
szum wód Rybnicy, Prutu i Czeremoszu.

Szkoda, że nie będziemy już mogli wspólnie
odwiedzić Kosowa i Jaremczy
i nacieszyć oczu widokiem zaśnieżonej wiosną Howerli
          odszedłeś tak nagle….
do krainy wiecznej szczęśliwości
gdzie zapach czeremchy miesza się z zapachem czereśni
i spełniają się wszystkie marzenia…

                                     Stanisława   Winiarczyk z d. Chałupa

Stanisław Ferenz podczas swojej ostatniej podróży na Kresy. Ukraina 2009. Nad Prutem w Jaremczy.

Podwójna tragedia w Smoleńsku

2010-04-11T17:01:00.000+02:00

Gdyby mi ktoś wcześniej powiedział, że po siedemdziesięciu latach - równo siedemdziesięciu - historia dopisze do zdarzeń katyńskich tragiczną pointę, kazałabym mu - mówiąc brutalnie - skonsultować się z lekarzem specjalistą. Tymczasem wczoraj o 8:56 rano na lotnisku koło Smoleńska (kilkanaście kilometrów od cmentarzu w Katyniu) rozbił się polski samolot rządowy z 96 osobami na pokładzie. Wszyscy zginęli. Jakiś ponury zamysł historii chciał, że znów - jak 70 lat wcześniej - zginęła elita intelektualna naszego kraju. W jednej chwili straciliśmy prezydenta i jego żonę, wszystkich najwyższych dowódców polskiej armii, prezesa Narodowego Banku Polskiego, przedstawicieli Sejmu i Senatu, wysokich urzędników państwowych oraz wysokich przedstawicieli Kościoła. Po prostu najważniejsi ludzie w państwie o godzinie 8:56 przestali istnieć.

Lecieli na uroczystości w Katyniu, mające uczcić tych, którzy w bestialski sposób zostali zamordowani przez NKWD.

Nie można się oprzeć wrażeniu, że nad Katyniem ciąży piętno. I wtedy, i teraz elita polskiego państwa w tragiczny sposób straciła tam życie. Kiedy jednak zastanawiam się nad tymi wydarzeniami i boleję nad śmiercią Prezydenta Lecha Kaczyńskiego oraz wszystkich, którzy mu towarzyszyli, chciałabym mój wzrok skierować w przyszłość. Zaskoczyła mnie pełna szacunku postawa oficjeli rosyjskich, którzy dołożyli wszelkich starań, żeby pierwszą osobę w państwie polskim pożegnać godnie. Nie spodziewałam się orędzia do Polaków wystosowanego zarówno przez prezydenta Miedwiediewa, jak i premiera Putina. Dzisiaj w głównym kanale publicznej rosyjskiej telewizji w porze największej oglądalności Rosjanie obejrzą film "Katyń" Andrzeja Wajdy. Liczę więc na to, że tragedia, która nigdy nie powinna się wydarzyć, spełni funkcję ponadnarodowego katharsis. Mam nadzieję, że będzie wstrząsem dla rosyjskich władz i opinii publicznej i doprowadzi do tego, na co czekamy od 70 lat, czyli do rozliczenia zbrodni z 1940 roku. Chciałabym wierzyć, że śmierć Lecha Kaczyńskiego, jego żony i najważniejszych osób w państwie będzie kroplą przepełniającą polityczny kielich i doprowadzi do otwarcia archiwów NKWD, a także ukarania - chociaż symbolicznego - tych, którzy ponoszą odpowiedzialność.

Nie łudźmy się. Ci, którzy pociągali za spust, już dawno podzielili los swoich ofiar, zlikwidowani przez Stalina w ramach zacierania śladów zbrodni. A zacierano bardzo starannie. Być może jednak żyją jeszcze ci, którzy odpowiadają za zbrodnię pod względem decyzyjnym. Niech ta tragedia posłuży czemuś zupełnie odwrotnemu - oczyszczającemu rozliczeniu, wyłożeniu kart na stół.

Jeśli tak się nie stanie, a postawa władz rosyjskich okaże się jedynie pustym kurtuazyjnym gestem, wynikającym z oczekiwań społecznych i międzynarodowych wobec zaistniałej tragedii, to strata, jaką ponieśliśmy 10 kwietnia 2010 roku, będzie podwójnie bolesna.

Jeden ruch ręki 70 lat temu

2010-03-05T23:46:00.001+01:00

Wydanie wyroku śmierci jest banalnie proste. Wystarczy wziąć do ręki coś do pisania - 70 lat temu było to zapewne wieczne pióro - i w odpowiednim miejscu na odpowiednim papierze machąć swój podpis. Tylko tyle. Jeden ruch ręki, jeśli ktoś ma zwyczaj zaznaczać swój ślad bez odrywania dłoni. Kilka gramów atramentu i ktoś kończy swój udział w życiu tej planety.

5 marca 1940 roku Stalin wziął do ręki wieczne pióro i postawił podpis pod rozkazem rozstrzelania polskich jeńców. "Panom już dziękujemy" - powiedział tym gestem oficerom, policjantom, lekarzom, prawnikom, profesorom, księżom, czyli inaczej mówiąc elicie intelektualnej ówczesnej polski. Wyszedł ze słusznego skądinąd założenia, że żołnierza (czytaj: mięso armatnie) zawsze się znajdzie, ale ci, którzy mogą podejmować w ich imieniu strategiczne decyzje, i ci, którzy mogą posłużyć za intelektualną bazę rozwojową po wojnie, są nie do zastąpienia. I jednym ruchem ręki kilkadziesiąt tysięcy ludzi odesłał w zaświaty.

Skutkiem ubytku kilku gramów atramentu z kałamarza była śmierć Polaków przetrzymywanych w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie oraz w innych miejscach. Skutkiem było przekopanie leśnej gleby i powstanie masowych grobów w Katyniu, Miednoje, Charkowie i innych miejscach, gdzie po kilkudziesięciu latach również odkrywa się ciała. Lub raczej to, co z nich zostało.

Katyń - pierwsza ekshumacja

Wystarczył jeden ruch ręki dokładnie siedemdziesiąt lat temu, by mój pradziadek Stefan Lech już nigdy nie zobaczył swojej żony i dzieci, które w ramach stawiania kropki nad "i" wywieziono w bydlęcych wagonach do Kazachstanu. I tyle.

Nie chcę wiedzieć, czy w mózgu Stalina po postawieniu podpisu zagościła jakaś głębsza refleksja. To i tak niczego nie zmieni.

Epilog zdarzeń pod Monte Cassino - cz. 2

2010-02-27T11:33:00.001+01:00

Czy jest inny sposób na rozliczenie się z historią i spojrzenie na nią z dystansu niż wizyta po latach na grobach ludzi bliskich? Odwiedzenie mogił rodziny, towarzyszy broni czy innych osób, które miały znaczący wpływ na nasze życie, a nie dane im było przetrwać zawieruchy wojennej jest dla nas czymś w rodzaju dopisania zakończenia do nagle urwanej opowieści. To próba zamknięcia pewnego rozdziału. Może nie postawienie "grubej kreski", bo są rzeczy, których oddzielać żadną kreską nie wolno ani grubą, ani cienką, ale sposób powiedzenia tym ludziom "Nie zamordowano Cię na darmo. Zobacz, dzisiaj jest inaczej". Czujemy potrzebę dokończenia niedokończonego, dlatego pcha nas w stronę ważnych dla nas mogił.

Nie wiem, czy taka była motywacja pana Kazimierza Basińskiego, kiedy udał się w podróż do Włoch na groby poległych towarzyszy broni spod Monte Cassino, ale podejrzewam, że choć częściowo mogło tak być.

Tak wyprawę wspomina jego córka, pani Danuta Basińska-Szablewska

Jak już wspomniałam wcześniej,byłam z ojcem we Włoszech. Pierwszy raz w 1992 roku. Pomimo ograniczonego tam czasu pobytu ojciec potrafił zachęcić całą naszą grupę aby pomogli mu odszukać grób ppor. Leona Chałupy. Pamiętam, że był wtedy taki wzruszony,że go odnalazł. Drugi raz odwiedziłam ten cmentarz wraz z ojcem podczas obchodów 50 rocznicy bitwy. Niestety, organizacja tych obchodów była dla kombatantów przybyłych z Polski nie najlepsza. Ojciec nie spotkał wtedy żadnego swojego kolegi, szczególnie z 5 Kresowej Dywizji Piechoty.

Pani Danuta przesłała nam niezwykle cenne zdjęcia. Cenne w wymiarze emocjonalnym.

Pan Kazimierz Basiński na cmentarzu żołnierzy polskich klęka przy grobie swojego dowódcy, ppor Leona Chałupy

To zdjęcie jest wręcz bezcenne. Nie wiadomo, czy kiedyś będziemy mieli szansę udać się do Włoch właśnie w to miejsce. Tak wygląda ostatnia ziemska kwatera Leona Chałupy, kawalera orderu Virtuti Militari.

Wygląda więc na to, że dzięki pani Danucie doszliśmy do końca historii o Leonie Chałupie. Wzruszający jest fakt, że okazał się tak walecznym i prawym człowiekiem, że jego żołnierze wspominają go z takim szacunkiem i oddaniem. Ciekawe, czy spoglądając na nas z góry, wzdycha na zakrętami historii.

Epilog zdarzeń pod Monte Cassino, cz.1

2010-02-21T22:30:00.003+01:00

Czy to nie zdumiewające? Jakiś czas temu w notce o Leonie Chałupie pisałam, że nie są znane okoliczności jego śmierci pod Monte Cassino i prawdopodobnie nigdy nie będziemy w stanie dociec, jak zginął, a tutaj proszę! Nasza szczątkowa wiedza została ubogacona przez ralację - uwaga! - naocznego świadka tamtych wydarzeń, żołnierza, którego dowódcą był właśnie Leon Chałupa. Ba, żołnierz ten walczył z nim ramię w ramię i był do samego końca tuż obok niego! Pani Danuta Basińska-Szablewska, córka Kazimierza Basińskiego podzieliła się z nami wspomnieniami swojego ojca.

Wiem o ppor. Chałupie z opowiadań mojego nieżyjącego już ojca, Kazimierza Basińskiego, który był strzelcem w 5 Kresowej Dywizji Piechoty w 18 batalionie 6 Lwowskiej Brygady Piechoty 3 kompanii 3 plutonu, a Chałupa był właśnie dowódcą 3 plutonu. - pisze pani Danuta. - Ojciec był świadkiem jego śmierci, często wspominał o tym tragicznym wydarzeniu. W swoich wspomnieniach, które własnoręcznie spisał w 1996 roku tak to przedstawił:

St. strzelec Kazimierz Basiński w mundurze żołnierza 2 korpusu Polskiego, Włochy, styczeń 1947 r.

„Szliśmy jako batalion odwodowy, przed nami szły bataliony 16 i 17. Myśmy w dużym chaosie weszli na wzgórze„Widmo” i tuż przed niziną znaleźliśmy się pomiędzy wzgórzem San Angelo a wzgórzem, gdzie nacierała 3 Dywizja Karpacka. Były to już ostatnie bunkry oporu. Ppor. Chałupa prowadził nasz pluton pod bardzo silnym ogniem z naszej strony. Zaczęliśmy nacierać i wtedy to mój dowódca był pięć metrów od bunkra w którym siedzieli Niemcy. Ruszyliśmy, ja byłem za nim z erkaemem, on już był na progu bunkra oddawał kilka serii pocisków z thomsona i w tym czasie dostał jednym pociskiem prosto w czoło tak, że przewrócił się, a obok zaczęły lecieć granaty. Jednym z nich dostałem w rękę i brzuch, zacząłem silnie krwawić i musiałem się wycofać” (…).

Orkiestra Dęta 6 Lwowskiego Batalionu Piechoty 2 Korpusu Polski, Italia ok. 1947 r.

Pierwszy z prawej strony, w okularach stoi st. strzelec Kazimierz Basiński

Panu Kazimierzowi Basińskiemu dane było przeżyć.

Ojciec dwa miesiące przeleżał w szpitalu na południu Włoch, gdzie został odznaczony Krzyżem Walecznych, później był jeszcze ranny w dalszych walkach kampanii włoskiej. Wrócił szczęśliwie do Polski. - pisze jego córka. - Pamiętał jednak zawsze o swoim dowódcy. Byłam świadkiem jak w 1994 roku podczas pobytu we Włoszech szukał grobu ppor. Chałupy na cmentarzu Monte Cassino, a potem zapaliwszy znicz modlił się za jego duszę. Posiadam także wzruszające zdjęcie tej sceny, które postaram się wkrótce umieścić na blogu.

Zdjęcia mogiły Leona Chałupy oraz pana Kazimierza Basińskiego pani Danuta również nam przysłała. Myślę jednak, że sprawa jest zbyt ważna, by zamykać ją w jednej notce, zwłaszcza że otrzymaliśmy również inne niezwykle wartościowe w kontekście historycznym fotografie. Nie koniec zatem. Wkrótce pointa historii ppor. Leona Chałupy. Kropka nad i jego zmagań o wolną Polskę.

90. rocznica zaślubin Polski z morzem

2010-02-11T08:41:00.000+01:00

Minęła wczoraj. To bardzo ważne wydarzenie nie tylko z punktu widzenia historii, ale również z perspektywy naszej rodziny. Stefan Lech, mój pradziadek, który 20 lat po tym wydarzeniu zginął w Twerze z rąk enkawudzistów (lub bezpośrednich wykonawców ich rozkazów), towarzyszył generałowi Hallerowi, kiedy ten wrzucał do morza platynowy pierścień. Znak zaślubin.

Kto wie, może jest na tym archiwalnym zdjęciu należącym do zbiorów Muzeum Ziemi Puckiej?

Wiemy, że był blisko Generała. Zdjęcie jest jednak zbyt niewyraźne, bym sama zdołała go rozpoznać, a z oczywistych przyczyn nie dane mi było poznać go osobiście. Jestem dumna z tego, że wydarzenie, o którym 10 lutego 2010 mówiły wszystkie media, miało również dla nas znaczenie czysto rodzinne.

Nadal można głosować na Nasze Kresy w konkursie Blog Roku 2009. Szczegóły tutaj.

70. rocznica wywózek Polaków wgłąb ZSRR

2010-02-07T21:43:00.002+01:00

Zima stulecia! - narzekają kierowcy, którzy cierpliwie co rano skrobią swoje samochody. Zima stulecia! - jęczą czekający na przystankach i przytupujący dla rozgrzewki użytkownicy MPK. A na termometrach za oknem całe -10 st. Cóż to jest? Nic w porównaniu do zimy, która nastała w 1940 roku. Wtedy, w lutym, odnotowano mrozy sięgające -40 st. C.

Dlaczego o tym piszę? Dlatego że zimą właśnie rozpoczęły się wywózki Polaków wgłąb ZSRR.

Jak to wyglądało? Ano klasycznie i podręcznikowo. W nocy (zawsze przychodzili w nocy, ciekawe, nie?) do drzwi waliło NKWD, po czym bez zaproszenia ładowało się do środka. Razem z drzwiami. Domownikom dawano około 30 minut na spakowanie się (szczęśliwcy mieli do dyspozycji całą godzinę). Wyobraź sobie, że nagle na twój dom napada banda podpitych wojskowych i każą ci spakować całe twoje życie w 30 minut, bo będziesz jechać w nieznanym ci kierunku. Jesteś przerażona, bo twojego męża zabrali już wcześniej i nie wiesz, co się z nim dzieje. Na dodatek jesteś kobietą, a wiadomo, że "ruscy" gwałcili wszystko, co jest płci żeńskiej bez względu na przynależność gatunkową.Pół godziny to wystarczająca ilość czasu, by zrobić to samo z tobą. Co zabierzesz? Na pewno nie to, co okaże się potem artykułem pierwszej potrzeby.

Polaków w trzaskającym mrozie wywożono na wozach i furmankach na stacje kolejowe. Tam czekano, aż zbierze się "komplet". Bywało, że część tego postoju nie przetrwała i zamarzła. Bo przecież kazano im czekać na dworze.

Potem ładowano wszystkich do bydlęcych wagonów. Moja babcia wielokrotnie mówiła, jak niebywałe szczęście miała ich rodzina, bo wywożono ich w drugiej turze. W kwietniu. Stosunkowo niewielu zmarło, bo nie było już tak zimno. Wagony były oczywiście nieogrzewane. Za toaletę służyła dziura wycięta w podłodze wagonu. Polacy, którzy dotarli do Kazachstanu w transporcie zimowym, mówili potem mojej babci, że po każdym postoju w trasie zostawiali na poboczu stosy ciał zamarzniętych na kość. Najczęściej ginęły dzieci. Mówili, że z ich pociągu nie dojechała nawet połowa. Reszta pozostała na zawsze przy torach, a ich zwłoki na wiosnę włączyły się w nieunikniony obieg materii w przyrodzie. Przecież nikt nie zaprzątał sobie umysłu taką drobnostką jak pochówek. Zwłaszcza że ziemię trzeba by było rozdzierać kilofem. Po co?

Co trzy dni dostawali do picia wodę i kawałek chleba. Powtórzę: co trzy dni.

Ci, którzy dotarli na Syberię, w nagrodę za przeżycie podróży dostali się do piekła niewolniczej pracy. Ginęli masowo. Jeśli przetrwali wojnę, to często dowiadywali się, że prawa powrotu do Polski nie mają. Wielu zostało już tam na zawsze. Ich wnuki i prawnuki nie mówią już po polsku i nie czują się już Polakami. Oni sami zapominają ojczystego języka.

W czasie wojny wgłąb ZSRR wywieziono ponad milion Polaków. Wrócili nieliczni. Czyż nie jest to porównywalne z zagładą serwowaną przez hitlerowców w obozach koncentracyjnych? Trzeba o tym pamiętać, bo często skupiamy się na kontekście niemieckim, zapominając o tym drugim. A stalinowski oprawca mordował przecież z nie mniejszym zaangażowaniem.

Głosujemy na Nasze Kresy!

2010-02-04T21:03:00.000+01:00

Ruszył konkurs na Blog Roku 2009! Można wesprzeć blog Nasze Kresy!

Jak głosować?

Bardzo prosto. Wchodzimy na stronę konkursową. Nasze Kresy znajdziemy w tym miejscu. Przy Naszych Kresach jest przycisk "Głosuj". Naciskamy go. W okienku, które się pojawi, trzeba wpisać swój adres e-mail. Na ten adres zostanie wysłane zapytanie, czy na pewno chcemy oddać głos na tego właśnie bloga. W treści listu będzie link. Potwierdzenie wyboru polega na tym, że klikamy w ten link. To sprawi, że wrócimy z powrotem na stronę konkursową i tam otrzymamy informację, że głos na blog Nasze Kresy został zarejestrowany.

Moi drodzy, klawiatury w dłoń i do boju! Bardzo proszę o przekazanie instrukcji głosowania członkom rodziny Chałupów mieszkającym w Kanadzie.

Margaret Blanche Barton nee Dundas

2010-02-03T19:38:00.008+01:00

Margaret Blanche Barton nee Dundas was born November 21, 1919 at Lethbridge, Alberta. She lived at Manyberries on a homestead with her parents, came north with her parents at the age of eight years and lived near Onoway, Alberta.

Elmer & Grace Dundas Homestead at Manyberries, Alberta 2009

Margaret finished grade eight at the Onoway School and then worked for a neighbor doing housework to help out their family. Eventually she moved to Edmonton, Alberta and attended Alberta College and graduated with a Secretarial degree. She worked for a number of years as a secretary and eventually became a bookkeeper. Margaret was employed by the John Deere company and various other companies and organizations doing their books over the years.

Margaret and Stanley Barton were married at the First Baptist Church in Edmonton on December 21, 1943. They had met at a Legion dance in Edmonton.

Stanley received his discharge from the Army in 1946 and they moved back to their homestead. The homestead was filed in the Lawton District on S.W. 21-58-4-5. , 13 miles south west of Barrhead, Alberta.

The years were spent raising the children, milking cows and raising turkeys, sheep and pigs. One of Margaret’s greatest pleasures was when she and her daughter Sharon Dyer visited Scotland. We visited where Margaret’s Mother (Grace Dundas nee Crawford) was born Carluke, Scotland, visited the relatives for four days and toured the highlands and lowlands of the country.

Margaret Barton & Scottish Piper In Scotland

Margaret and Stanley both took an active part in community affairs. Margaret served

as a Director on the Barrhead Co-op Board for eight years, and as a General Leader of the West Barrhead Multi 4-H Club for seven years and Secretary of the Alberta Women’s

Co-op Guild Provincial Board. Margaret won a trip to Montana as a result of her excellent leadership skills in 4-H. She also enjoyed golfing, fishing, camping, cards, traveling, bowling, floor curling and old time dancing. Margaret represented Barrhead on a number of occasions at the Alberta Seniors Games.

The Bartons were blessed with four children:

Patricia Anne Barton

Sharon Grace Barton

Linda Mae Barton

Dale Gordon Barton

Fourteen winters were spent in Mesa, Arizonia to get away from the cold. In 1998, Stanley & Margaret moved into the Barrhead Hillcrest Lodge. Eventually Margaret required more care and was transferred to the Keir Care Centre in Barrhead and lived there until her passing in 2004. Stanley died in 2002 and is buried in the Barrhead Legion Field of Honor.

Stanley & Margaret Barton’s 50th Wedding Anniversary
Barrhead, Alberta

Elmer & Grace Dundas Farm House at Onoway

Opracowała Sharon Dyer nee Barton

Nasze Kresy w konkursie Blog Roku 2009

2010-01-20T12:12:00.000+01:00

Konkursy nam się posypały na samym początku roku Pańskiego 2010. Zgłosiłam Nasze Kresy do konkursu na Blog Roku 2009, który jest organizowany przez portal dziennikarstwa obywatelskiego Wiadomości24.pl. Głosowanie rusza 4 lutego.

Jak głosować? Nie wysyłamy smsów i nie dzwonimy. Głosowanie jest całkowicie darmowe i odbywa się poprzez kliknięcie w odpowiedni link lub posłużenie się specjalnym formularzem (szczegóły wkrótce). Taka metoda głosowania jest szczególnie ważna w przypadku Naszych Kresów, bo jak wiemy, nasze Rodziny rozbiegły się po całym świecie od Australii, przez RPA po Kanadę. Kliknąć w link może każdy, bez względu na to, a jakim miejscu kuli ziemskiej się znajduje. Wystarczy mieć dostęp do Internetu.

Nagrody w konkursie są naprawdę atrakcyjne: laptopy i smartfony. Zastanawiam się, jak podzielimy ten laptop między tylu autorów notek na Naszych Kresach. Chyba będziemy go sobie pożyczać :-) Martwić będziemy się później. Na razie ogłaszam zwieranie szeregów i pospolite ruszenie. 4 lutego już niedługo. Proszę śledzić notki na blogu i trzymać klawiaturę w pogotowiu, damy znać.

Krzyż Zasługi za Dzielność

2010-01-20T11:59:00.000+01:00

Artykuł na temat odznaczenia Stefana Lecha z szerokimi cytatami z listu, jaki został wystosowany do Prezydenta Lecha Kaczyńskiego, już był. Czas na zdjęcia. Do każdego orderu nadawana jest również legitymacja. Oto ona.

A tak wygląda odznaczenie.

Odznaczenie i legitymacja razem.

Zdjęcia robiła moja mama, czyli wnuczka Stefana Lecha.

Warto wspomnieć, że niedawno Władysława Banasiak, córka Stefana Lecha, oraz jej żyjące rodzeństwo doczekali się wypłaty odszkodowania za mienie pozostawione na Wschodzie. Dwadzieścia lat starań znalazło swój finał dopiero za prezydentury Lecha Kaczyńskiego. Dwie kadencje jego poprzednika okazały się zbyt krótkim okresem na rozpatrzenie sprawy. Wiadomo, ważniejszy był chyba kurs jedzenia bezy oraz ostre imprezowanie w drodze do Charkowa zakończone przedziwną acz spektakularną chorobą goleni. Ot, taka chwila prywatnej refleksji.

Odwaga doceniona po 70 latach

2010-01-14T23:53:00.002+01:00

Niedawno mój pradziadek, Stefan Lech, otrzymał Krzyż Zasługi za Dzielność. Pośmiertnie otrzymał, bo od blisko 70 lat leży razem z tysiącami innych policjantów w zbiorowej mogile z pamiątką w potylicy po bliskich spotkaniach trzeciego stopnia z NKWD. Jego ciało już dawno wkomponowało się w odwieczny obieg materii w przyrodzie.

To wspaniale, że doceniono jego poświęcenie. Żałosne jest jednak, że czekał na to tak długo. Żołnierz w oddziałach gen. Hallera, który towarzyszył Generałowi w akcie Zaślubin Polski z Bałtykiem a potem pełnił służbę jako policjant na wschodnich rubieżach, musiał uzbroić się w cierpliwość i wytrzymać 20 lat od czasu odzyskania pełnej niepodległości. Bo powiedzmy, że za PRL nie miał na uznanie najmniejszych szans. Na jego niekorzyść przemawiało miejsce pochówku (jeśli zmieszanie jego zwłok z innymi w wielkim, pospiesznie wykopanym dole można nazwać pochówkiem), czyli mocno niepoprawne politycznie Miednoje, oraz fakt, że otrzymał kulkę w głowę z ręki Wielkiego Brata zza wschodniej granicy, a nie od hitlerowskiego najeźdźcy.

"Musiała to pani dobrze uargumentować" - powiedziała jakaś kobieta do mojej babci, gdy ta odbierała medal. "Napisałam, jak było naprawdę" - odpowiedziała babcia. Żyjemy w czasach, kiedy się sądzi, że jak człowiek - pardon le mot - nie naściemnia, to nie dostanie. Smutne, prawda?

A jak było? Ano tak. Oto przedstawiony fragmentami list wystosowany do Prezydenta Lecha Kaczyńskiego.

Po agresji niemieckiej na Polskę 1 września 1939 roku i w obliczu szybko postępującego zajmowania polskich ziem przez wojska hitlerowskie, polskie władze wojskowe w trosce o uratowanie choćby części zaopatrzenia wojskowego kierowały pociągi z wyposażeniem wojskowym (sprzęt wojskowy, żywność, umundurowanie itp.) na niezajęte jeszcze przez Niemców tereny wschodnie.
Między innymi na stację kolejową do wsi Bogdanówka przybyły dwa duże składy kolejowe z wyposażeniem dla Armii Polskiej. Policję zobowiązano do pełnienia służby zabezpieczającej to mienie.
Mój ojciec wraz z przybyłą do ochrony konwoju garstką żołnierzy (w liczbie 4 ludzi) pilnowali taboru i nieustająco odpierali liczne próby obrabowania tych pociągów wojskowych przez dobrze uzbrojone bandy ukraińskie.
Przybyłymi żołnierzami zaopiekował się wraz z żoną Agafią po ojcowsku, udzielając im wszelkiej potrzebnej pomocy (i wyżywienie oraz zakwaterowanie w swoim domu).

Mało? Spróbujcie w 5 osób bronić dwóch wojskowych pociągów, wiedząc, że w każdej chwili ktoś może was zajść od tyłu i poderżnąć gardło. I że przeciwników jest wielokrotnie więcej. I że są znacznie lepiej uzbrojeni.

Co było dalej?

W nocy z 16 na 17 września, czyli tuż przed mającą nastąpić agresią sowiecką na te tereny, policcja dostała rozkaz udania się do odległego o 40 km Tarnopola na zgrupowanie. Udało się pomimo postępujących już wojsk sowieckich, a dzięki pomocy dobrych ludzi przedrzeć na miejsce zbiórki. Prawy człowiek i karny żołnierz, jakim zawsze był, uważał za swój punkt honoru wykonać absolutnie ten rozkaz.

Inaczej mówiąc miał możliwość zwiać, zdezerterować, ukryć się i jakoś przeczekać, ale tego nie zrobił. Nie chciał. Człowiek honoru tak nie robi, choć nam współczesnym często ciężko zrozumieć ten, jak my to mówimy, brak instynktu samozachowawczego.

Po dwóch dniach został tam w Tarnopolu wraz zinnymi funkcjonariuszami policji aresztowany przez NKWD i wywieziony do obozu w Ostaszkowie na terenie ZSRR.
Rozstrzelany na początku kwietnia 1940 roku spoczywa w zbirowej mogile w Miednoje.

Nie mogło być rzecz jasna tak, żeby reszta rodziny została pozostawiona w spokoju.

Mnie wraz z moją matką i rodzeństwem wywieziono trensportem z 13 kwietnia 1940 roku do Kazachstanu na 6 lat kartorżniczej pracy, skąd powróciliśmy do Polski powojennej bez prawa powrotu na ziemie rodzinne do Bogdanówki, gdzie zostawiliśmy, przymuszeni, całe nasze mienie, dom, ziemię. Od wielu lat bezskutecznie zabiegamy o symboliczną nawet rekompensatę za siłą pozostawione na Wschodzie nasze dobra. Moja matka i brat już nie żyją. Czy my troje pozostali (roczniki 1922, 1924 i 1926) doczekamy?

No właśnie, ciekawa sprawa. Tak niesamowicie zabieganym współczesnym akurat w tej dziedzinie zupełnie się nie spieszy.

Księgi parafialne. Księga Ślubów Pasieki Zubrzyckie

2009-12-22T06:57:00.010+01:00

Centralne Historyczne Archiwum Państwowe Ukrainy we Lwowie to główne archiwum państwowe Zachodniej Ukrainy. Mieści dokumenty od XIII wieku do 1945 roku. W zbiorach archiwum znajduje się wiele materiałów o Lwowie, lwowska prasa, dokumenty samorządów, a także bogate zbiory dotyczące Galicji. W bogatych zbiorach archiwum znajdują się również księgi parafialne okolicznych miejscowości.

Dzisiaj księgi parafialne stanowią bogate źródło wiedzy dla osób interesujących się historią własnej rodziny, regionu, języka etc. Intencją ksiąg parafialnych było jednak przede wszystkim dokumentowanie danych dotyczących urodzeń, chrztów, ślubów i zgonów (w tym także jego przyczyn). Każda księga parafialna opatrzona była instrukcją, by bez trudu można tam było odnaleźć potrzebne, ważne informacje. A oto przykład:

Pierwsze strony każdej księgi stanowiła instrukcja dla proboszcza parafii jak dokonywać wpisów.

Rubryka Imie y Przezwisko Oblubieńca, zapisze się słowy takiemi. iako się Oblubieniec po imieniu y Przezwisku nazywa, gdzie jednak Pleban dobrze uważać będzie, ażeby nie zmyślone, ale prawdziwe Imie powiedziane mu było.

W instrukcji wpisów do ksiąg znajduje się również wzmianka o staranności dokonywania wpisów:

Aby zaś ta Książka tym pewniej należycie była zapisywana, Pleban niniejszemi się upomina, albowiem gdyby podczas Wizyty Biskupa lub Oficjalistów Cylkularnych, nieporządek lub niedbalstwo iakie postrzeżone było, za pierwszym razem wprawdzie za każdy błąd tylko 4 Zł . polsk. zapłaci, lecz potym ieszcze surowiey ukarany zostanie.

Wpisów do ksiąg parafialnych dokonywano po łacinie. Niestety niestaranne pismo proboszczów parafii mimo ostrzeżenia zawartego w instrukcji, utrudnia dokładne odczytanie i przetłumaczenie zawartych w nich informacji.

Księga Ślubów Pasieki Zubrzyckie z lat 1787 do 1913.

Księga ślubów miejscowości Pasieki Zubrzyckie z lat 1787 do1913 roku zawiera zbiór 172 aktów małżeńskich mieszkańców Pasiek Zubrzyckich. Księga podzielona jest na trzy części: akty ślubu z XVIII, XIX i XX wieku.

Z księgi wynika, że w XVIII wieku licząc od 1787 roku, zostało zawartych 15 małżeństw . Jako jeden z pierwszych zachowanych wpisów to akt ślubu z 1788 roku mojego prapraprapradziadka Antoniego Ferenz z jego pierwszą żoną Teresą Madyiurną.

Ostatni wpis z tego wieku to akt ślubu z 1795 roku Mateusz Cęcek i Katarzyna Południak.

Wiek XIX zawiera 117 aktów małżeństwa. Pierwszym wpisem rozpoczynającym nowy okres, był wpis z roku 1807 o zawarciu związku małżeńskiego pomiędzy Tomaszem Bryckim i Rozalią Hreczuch. Zamyka ten wiek akt małżeński Józefa Czuczwary i Agnieszki Krauz z 4 października 1900 roku.

Wpis ks. Michała Kochańskiego, proboszcza parafii Zubrza, zamyka wpisy na przełomie wieków.

Wiek XX obejmuje wpisy 40 aktów małżeńskich do roku 1913. Pierwszym był wpis z roku 1902 o zawarciu związku małżeńskiego pomiędzy Andrzejem Południak i Katarzyną Krauz. Ostatni udokumentowany wpis w tej księdze, to akt małżeński z 22 lipca 1913 roku Józefa Wolińskiego z Rozalią Socha.

Z analizy wpisów w księdze ślubów wynika, że na przestrzeni tego czasu, najwięcej związków małżeńskich zawarli członkowie rodziny Czuczwara, bo aż 48, następnie Południak - 44 , Krauz - 30, Janczura - 22, Ferenz - 21, Biernacik – 12, Sęp (Semp) -10, Łaźniowcy-8, Szynal -7, Kulczyki -6, Pierzchawka - 4, Łężny -4, Loster-4 , Kutio- 4, Cęcek- 4, Truszkowski – 3, Domański -3, Szumyło – 3. Osiem związków małżeńskich to małżeństwa pomiędzy członkami rodzin Czuczwara i Południak.

W większości związki małżeńskie były zawierane między mieszkańcami Pasiek Zubrzyckich. Tylko dziesięcioro współmałżonków to mieszkańcy Zubrzy, ośmioro Sichowa, siedmioro Lwowa, pięcioro z Wulki Sichowskiej oraz Krotoszyna, troje z Dawidowa.

Liczne adnotacje w Księdze - wdowa, wdowiec świadczą o bardzo wysokiej umieralności tego społeczeństwa.

Opracowała: Krystyna Ferenz Świerkot.

Ferenz, Ferenc czy Ferens – czyli krótka historia nazwiska

2009-11-27T16:12:00.025+01:00

Przeglądając wypisy dokumentów ksiąg parafialnych Zubrzy, Pasiek niejednokrotnie można natrafić na rozbieżność w pisowni nazwiska. I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie jeden szczegół – mianowicie, że pisownia nazwiska jest różna u członków tej samej rodziny. Przypadek czy zabieg celowy? Według posiadanych przeze mnie dokumentów mogę stwierdzić, że sposób pisowni ściśle zależał od poszczególnych proboszczów.

Czym kierował się proboszcz wpisując „c”, „z” bądź „”s”? Ot ciekawostka! Porządek musiał być, dlatego ks. Teodor Arłamowski - dziewiąty proboszcz parafii Zubrza sprawujący tę funkcję przez 24 lata od 1818 do 1842 roku - uzależniał pisownię nazwiska od miejsca zamieszkania.

Zatem mieszkający w Pasiekach Zubrzyckich to Ferenzowie.

Członkowie tej samej rodzimy mieszkający w Sichowie to Ferensowie.

A zamieszkujący Zubrzę to Ferencowie.

Wraz ze zmianą proboszcza zmienia się pisownia. Kolejny proboszcz Władysław Kossowski (1842 -1851) nie widział już potrzeby rozróżniania rodzin ze względu na zamieszkanie.

W myśl zasady „jedna rodzina jedno nazwisko” przyjął pisownię Ferenz jako obligatoryjną.

Podobną zasadę wyznawał ks. Mikołaj Kochański (proboszcz w latach 1903 – 1919), z tą różnicą, że postanowił zmienić pisownię z Ferenz na Ferenc.

A jak to było na początku? Jakie nazwisko nosił nasz „prapradziad”? Mogą świadczyć o tym wpisy dokonane przez ks. Wojciecha Mickiewicza - czwartego proboszcza parafii Zubrza w latach 1761 do 1784 r.

W Księdze Ślubów i Spisie Parafian parafii Zubrza protoplasci rodziny to:

Antoni Ferenz ur.w1761 r. zamieszkały w Pasiekach Zubrzyckich
Ferenz Regina ur. 1778 r. zamieszkała w Pasiekach Zubrzyckich
Ferenz Jan ur.1780.r zamieszkały w Pasieki Zubrzyckich
Ferenz Jakub ur. 1781 r. zamieszkały w Zubrzy

Są oni najstarszymi udokumentowanymi członkami naszej rodziny i to od nich wywodzi się nasz ród zamieszkały w okolicach Lwowa z pisownią nazwiska Ferenz.

Opracowała Krystyna Ferenz-Świerkot

Płomień pamięci

2009-11-23T20:00:00.005+01:00

Płomień pamięci

Słyszę listopadowy szmer liści
W jesiennej szarugi czas
To z Kresów Wschodnich wiatr
Przywołuje dziś pamięć o Was
Droga babciu, drogi dziadku...

Minęło właśnie 65 lat
Jak śmierć po Was przyszła niespodzianie
Nocą w okna Waszego domu załomotała
Ogniem zionęła Was i wszystko wokół pochłonęła
Bo zgraja opryszków z UPA wyrok na Was wydała

Cóż bym dziś Wam dała Gdybym Was poznała
Jak wiele mogłabym Wam powiedzieć

Ale cóż, łza się w oku kręci
Bo nic Wam dać nie mogę Oprócz swej pamięci

Nie mogę położyć kwiatu ani zapalić świecy
Babciu bez mogiły i dziadku bez grobu
Rozpalam me marzenie, że w Nowosielicy
Znajdzie się dla Was czarny krzyż i mogiła usypana I napis: ,,Tu leży babcia ukochana i dziadek z całą rodziną''

A dziś z oddali wzniecam mej pamięci płomień
I szepcę modlitwy treść
Do Boga wietrze ją nieś
Dobry Jezu a nasz Panie Daj im wieczne spoczywanie

wnuczka Stanisława Winiarczyk

Drzewa w sadzie Ferdynanda i Anny Chałupa, żywe pomniki przyrody,
milczący świadkowie tamtych tragicznych wydarzeń

Zubrzańska wojenka parafialna w XIX wieku

2009-11-11T09:56:00.000+01:00

Władza wciąga. I dobrze smakuje. Zwłaszcza jeśli związane są z nią rozmaite profity. Głównie finansowe, ale chodzić też może po prostu o wygodne, łatwe życie. Człowiek, który już raz posmakował, jak to jest, kiedy się dużo może, zrobi wiele, by ten stan utrzymać. Tendencja to ogólnonarodowa, nieobca też ludziom na co dzień noszącym sutanny. Co gotów jest zrobić ksiądz, który nie chce odchodzić z bogatej parafii? Potrafi rozkręcić niezły PR. Ten niezły PR i wszystkie jego konsekwencje opisuje kronika parafii w Zubrzy. Zresztą posłuchajcie.

Rzecz działa się dawno, bo pod koniec XIX wieku. W roku 1898 dotychczasowy zubrzański proboszcz Władysław Klecan otrzymał "skierowanie" na nową placówkę do Chodorowa. Na objęcie po nim probostwa rozpisano - uwaga - konkurs. Wpłynęło pięć kandydatur, z których rada miasta Lwowa wybrała trzy. Zaraz, zaraz - rada miasta Lwowa? Nie Kościół? Ano tak. Pamiętajmy, że to czas zaborów, a w Galicji znajdującej się pod panowaniem austriackim stosunki państwo-Kościół kształtowały się nieco inaczej. Z trzech kandydatur wybrano ostatecznie księdza Michała Płochockiego, który od 9-ciu lat nauczał religii w lwowskich szkołach. Wybór padł jesienią 1898 roku. Wszystko potoczyłoby się zupełnie inaczej, gdyby nie to, że proboszcz Klecan nie był w stanie zabrać swojego inwentarza przed marcem 1899 roku.

Fragment kroniki miejscowości Zubrza, z której od skrupulatnego kronikarza o całej historii się dowiadujemy.

Inwentarza? - znów się ktoś zdziwi. No a jak! Wiejska parafia to była, prawda? Ksiądz i zwierzynę miał, i pole, które zresztą chłopom dzierżawił. Z tytułu dzierżawy do księżowskiej kieszeni wpadała zapłata, tzw. meszne. Stałe i niemałe źródło dochodu.

Ad rem. Do czasu przybycia nowego proboszcza i uporania się ze zwierzyną księdza Klecana tymczasowym administratorem parafii został ksiądz Józef Zawisza, jeden z ubiegających się o objęcie probostwa w Zubrzy. Ksiądz Zawisza łeb na karku miał i liczyć umiał. Szybko ocenił, jaka gratka trafiła się Płochockiemu i postanowił tak zadziałać, by się na probostwie zasiedzieć. Najlepiej przez całe dziesięciolecia. Psycholog był z niego również niczego sobie, bo doskonale wiedział, że aby zyskać poparcie i sympatię ludzi, należy im mówić to, co sami chcą usłyszeć.

"Meszne to zdzierstwo" zaczął mawiać tym i owym i by uwiarygodnić swe reformatorskie podejście do sprawy po świętach Bożego Narodzenia przeszedł się z kolędą po domu za jedyne "Bóg zapłać". Nie tylko grosza nie wziął, ale i pierniczkiem lub cukierkiem poczęstował, a jakby trzeba było własną koszulę z grzbietu by zdjął i zostawił.

"Ksiądz Administrator nie dał sprawy za wygraną. Najprzód wypowiedział takie zdanie: "Żaden proboszcz nie powinien trudnić się gospodarką" - a innym razem "że meszne - to zdzierstwo". Ze zdan tych wyciągnęli chłopi następujące wnioski: "Gdyby ten Ksiądz został u nas proboszczem, używalibyśmy pole plebanalne i nie dawalibyśmy mesznego".

Któżby nie chciał mieć takiego proboszcza? Nie dość, że chodząc po kolędzie wzbrania się przed pieniężnym datkiem, to jeszcze własne pole pozwala dzierżawić zupełnie za darmo! Chłopi zrobili więc to, o co księdzu Zawiszy chodziło. Najpierw uzyskali poparcie wójta Zubrzy, a potem, wzmocnieni błogosławieństwem władzy lokalnej, wysłali pięcioosobową delegację do biskupa Lwowa i prezydenta miasta, by ci uznali słuszność ich dążeń i pozwolili dotychczasowemu administratorowi przeobrazić się w proboszcza. W skład delegacji wchodził - co warto zaznaczyć - zubrzański organista, który z lichości swego talentu muzycznego świetnie sprawę sobie zdawał i bał się, że nowy probosz pozbawi go intratnej posadki.

Ani biskup, ani władze świeckie entuzjazmu chłopów nie podzieliły. Cóż było robić? Skoro góra stanęła okoniem, pozostawało zniechęcić samego zainteresowanego. Ksiądz Płochocki, proboszcz in spe, zaczął więc otrzymywać listy z pogróżkami, w których sugerowano, żeby swego powołania poszukał raczej w dalszej katechizacji lwowskiej młodzieży. Płochocki jednakowoż pozostał odporny na argumenty.

Czas leciał nieubłaganie, aż nadeszły Święta Wielkanocne w marcu 1899 roku. Wśród ludu rozniosła się plota, że uparty nowy proboszcz zawita w parafii zaraz po poniedziałku. Wizja darmowej dzierżawy i kolędy, podczas której się otrzymuje, zamiast daje, tak mocno rozgościła się w umysłach chłopów, że nie czekając zgromadzili się na plebanii uzbrojeni po zęby w widły i kije, gotowi bronić idei do upadłego. Ksiądz Płochocki dowiedział się o czekającym go powitaniu i zawiadomił starostwo, a władze wysłały do Zubrzy oddział żandarmerii w celu osłabienia morale zgromadzonych. Skutkiem zajść było aresztowanie jednego z pięciu członków niedawnej delegacji do biskupa.

Probosz Michał Płochocki objął parafię 11 kwietnia 1899 roku. Przyjechał w obstawie żandarmerii, nie doszło jednak do żadnych przykrych zdarzeń.

Pyrrusowe to jednak było zwycięstwo i sporo go sprzeciw wobec intrygi księdza administratora kosztował. Płochocki zachorował ciężko i zmuszony był w grudniu 1899 roku dopiero co zdobytą parafię opuścić. Jako tako podleczony powrócił do Zubrzy dopiero pół roku później.

Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. 20 maja 1900 roku dane było schorowanemu Płochockiemu odprawić mszę przy nowiutkim ołtarzu, którego budowę sfinansowało - między innymi - zaległe chłopskie meszne.

Czy żołnierz może uciec?

2009-11-02T14:50:00.000+01:00

Oglądaliście "Katyń" Andrzeja Wajdy? Jeśli tak, to na pewno pamiętacie scenę, kiedy kobieta z rowerem i małą dziewczynką przedziera się na wschodnie rubieże, by spotkać się ze swoim internowanym mężem, wojskowym. Do spotkania dochodzi. Ona z walizki przymocowanej na bagażniku wyciąga cywilne ubranie i namawia go, by się przebrał. Wartownicy niezbyt przykładają się do swojej roboty, jest szansa, że nikt ich nie zauważy, on się pozbędzie wojskowego płaszcza i jako zwyczajna rodzina po prostu sobie pójdą. On odmawia. Na pytanie dlaczego odpowiada, że ślubował ojczyźnie i jako żołnierz wytrwa na posterunku w każdych okolicznościach. Ona mu na to, że ślubował też jej, że ją nie opuści aż do śmierci, i zarzuca mu brak miłości. Rozstają się w bólu z przeświadczeniem, że widzieli się po raz ostatni.

Zawsze mnie ta scena irytowała. Wydawała mi się nierzeczywista, przerysowana i przesycona patosem. Każdy normalny facet z krwi i kości przebrałby się przecież w cywilne ciuszki, uciekł, a potem mógłby przydać się ojczyźnie w inny sposób, prawda? Przecież wiedzieli, że nie jadą walczyć. Wiedzieli, że pisana im jest niewola.

Scena irytowała mnie dokładnie do wczoraj, bo oto wczoraj moja babcia opowiedziała mi szczegół, którego wcześniej nie znałam. Mój pradziadek, Stefan Lech, jako policjant po agresji sowieckiej 17 września 1939 roku został wezwany do Tarnopola wraz z innymi policjantami na zgrupowanie. Tam wszystkich aresztowało NKWD. Policjantów postanowiono przetransportować najpierw pieszo na wschód, potem mieli jechać pociągiem. Gdy tak szli - po czterech w szeregu, jak opowiadała babcia - przechodzili przez wieś, gdzie starszy posterunkowy Lech mieszkał, czyli przez Bogdanówkę. To tam żegnała go babcia, o czym pisałam wcześniej. Kierowali się w stronę stacji kolejowej, gdzie podstawiono dla nich pociągi.

Do dziadka udało się dostać sąsiadowi, Ukraińcowi, z zawodu leśniczemu, który był z nim zaprzyjaźniony. Ukrainiec namawiał mojego pradziadka do ucieczki, chciał mu przynieść cywilne ubranie. Nikt nie widzi, mówił, strażnicy nie patrzą. Można się szybko przebrać i zniknąć.

Stefan Lech odmówił. Powiedział, że nie może. Dlaczego nie mógł? Był z nim policjant starszy wiekiem, sąsiad o nazwisku Husak. Husak był tuż przed emeryturą, a starszy posterunkowy Lech był dla niego jedyną znajomą osobą. Pradziadek powiedział, że wie, że jadą do niewoli, ale nie może zostawić Husaka samego. Tak się po prostu nie robi. Czy wiedział, że jadą na śmierć?

Może więc nie jest tak, że w scenie z "Katynia" jest zbyt dużo patosu. Może po prostu pewne postawy ludzkie dziś już nie są przez nas obserwowane. Może honor tak jak małżeństwo jest dzisiaj na jakiś czas. I nie opuszczę cię aż do rozwodu. Lub coś w tym sensie.

Pasieki Zubrzyckie w nowopowstałej parafii Sichów

2009-10-22T23:49:00.006+02:00

Nowy lwowski arcybiskup rzymskokatolicki ks. Józef Bilczewski (1900 – 1923r.) uważał, że jego głównym zadaniem będzie zwiększenie liczby parafii i budownictwo nowych świątyń rzymskokatolickich. Takie zadanie wyznaczył duchowieństwu nie tylko we Lwowie, ale w całej archidiecezji.
W tym okresie na funkcję proboszcza parafii Zubrza po śmierci ks. Michała Płochockiego (19.05.1902 r.) został mianowany ks. Mikołaj Kochański. Był on piętnastym proboszczem parafii Zubrza. Funkcję tę sprawował przez 16 lat - od 23 marca 1903 do 10 lipca 1919 roku.

„D.23. marca 1903 objął parafię nowo instytuowany pleban ks. Mikołaj Kochański, katecheta szkoły wydziałowej męskiej św. Anny we Lwowie. Przybyłego Księdza Proboszcza witali przy bramie zaimprowizowanej przed plebanią…..”

W czasie jego kadencji nastąpił podział parafii Zubrza. Kronika Parafialna przedstawia to w następujący sposób:

„…W r.1910 poczęli rusini w Sichowie podnosić głowy i chcieli przyciągnąć do cerkwi mieszkańców tamtejszych. Proboszcz tedy postanowił przeciwdziałać i w maju w pierwszą niedzielę r. 1910 zachęcił ludzi do budowy kościółka. Z pomocą Bożą rozpoczęto też w tym roku budowę, poświęcono kamień węgielny ( poświęcał JE.ks. Arcybiskup Bilczewski)
i w jesieni nakryto dach. W r. 1911 wykończono kościółek i we wrześniu 1911r. poświęcił proboszcz Kościół w Sichowie. W r.1911 wybudowano też kaplicę w Pasiekach Zubrzyckich
i poświęcono kamień węgielny ( poświęcenia dokonał proboszcz)…”

I tak został wybudowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Sichowie, a w Pasiekach Zubrzyckich wybudowano kaplicę pw. św. Bronisławy.
W roku 1912 dokonano irygacji parafii pw. Najświętszej Marii Panny Królowej Polski w Sichowie (gdzie posługę duszpasterską prowadzili ojcowie Bernardyni), a następnie przyłączono do niej Pasieki Zubrzyckie i Wulkę Sichowską.
Jednym z pierwszych proboszczów nowo powstałej parafii Sichów, był ks. Adryan Biliński, który w czasie choroby ks. Mikołaja Kochańskiego i po jego śmierci (10.07.1919) pełnił obowiązki duszpasterskie w Sichowie i Zubrzy.

W czasie kilkudniowego pobytu ks. Kochańskiego w szpitalu, pełnił obowiązki dusz pasterskie w Zubrzy ekspozyt z Sichowa o. Adrian Biliński O.F.M.

W okresie międzywojennym proboszczem parafii Sichów był ks. Gabriel Telesfor - katecheta, duszpasterz młodzieży. Funkcję tę sprawuje do 1939 roku.

Od lewej Agnieszka Janczura, ks Gabriel Telesfor, Stanisława Szydłowska
Siedzą Helena Ginalska , Bronisła Szydłowska

Po nim funkcję proboszcza parafii Sichów przejął ks. Justyn Kostek. Pełni tę posługę przez cały okres wojny. W kwietniu 1946 roku został przesiedlony wraz z parafianami na Ziemie Zachodnie, gdzie objął parafię na Żernikach we Wrocławiu.

Ks Justyn Kostek z bratankiem

Jest on ostatnim proboszczem parafii Sichów na Kresach - Ziemiach Utraconych.

Stanisław Ferenz

Kronika Parafialna Zubrzy

2009-10-15T07:56:00.000+02:00

Wszystkich zainteresowanych pełną treścią Kroniki Parafialnej Zubrzy, pragnę poinformować, że ks. dr Jarosław Wąsowicz opublikuje jej całościowe opracowanie wraz z obszernymi komentarzami i przypisami. Wydanie tego dzieła to przedsięwzięcie bardzo czasochłonne i pracochłonne, zwłaszcza dlatego że pierwsza część kroniki pisana jest łaciną.

Przetłumaczenie tego tekstu nie jest łatwe z uwagi na swoisty język, jak również sam styl pisma, któremu niejednokrotnie daleko jest do kaligrafii.

Mimo wszystkich trudów, przedsięwzięcie na pewno się opłaci. Kronika jest bowiem bardzo cennym dokumentem, który ukazuje życie mieszkańców parafii Zubrza od 1629 roku na tle ważnych wydarzeń politycznych, gospodarczych, działań wojennych oraz ich skutków. Opisanych jest tam tak wiele szczegółów z życia mieszkańców, ich czyny godne i szlachetne, poświęcenie i ofiarność parafian oraz ludzka tragedia spowodowana nieszczęściem, chorobą czy po prostu zwykłą głupotą i zawiścią ludzką. A oto jeden z przykładów:

Zubrzanie od dawna słyną z burd i awantur w śród których i życia ludzkie padały. Za największych awanturników ostatnich czasach uważano familię S. W r.b. niejaki Józef S.- sławny zawadiaka- napadł w nocy na dom K. Szczepana grożąc.”że ich wszystkich na kupę poskłada”. K. wiedząc, że S. nie zna żartów, nie czekając, aż go S. czem poczęstuje - wystrzelił śrótem przez okno – i na miejscu położył napastnika. S.2/II900

Za zgodą ks. dr Jarosława Wąsowicza, na „Naszych Kresach” będą ukazywały się fragmenty tekstów z Kroniki, które w sposób bezpośredni dotyczą mojej Rodziny i Pasiek Zubrzyckich.

Opracował Stanisław Ferenz

Pasieki Zubrzyckie w XVII wieku

2009-10-10T08:28:00.004+02:00

Na wschód od Zubrzy przy drodze Sichowskiej w kierunku na Dawidów w lasach dębowych, bukowych, na wykarczowanych polanach mieści się osada Pasieki. Mieszkańcy jej, to w większości rdzenna ludność, ale są także liczne rodziny, które uciekły przed barbarzyństwem Tatarów, rodziny emigrantów i kupców niemieckich, węgierskich i włoskich. Pierwszy proboszcz ks. Waydalt Melchior sprawujący tę funkcję od roku1629 określił Pasieki, wioskę przynależącą do parafii Zubrza jako „osadę pełnej barci z której miód się dosłownie przelewał”.

Kronika parafialna w Zubrzy, rok 1629

Początkowo mieszkańcy Pasiek trudnili się bartnictwem (w starych dębowych i lipowych dziuplach pełno było miodu i wosku), rybactwem (w licznych stawach i sadzawkach był dostatek ryb, które po złowieniu suszono i wędzono), łowiectwem (na żubry i bobry polowano tutaj jeszcze w XIX wieku), zbieraniem grzybów, jagód, wycinką drewna, produkcją węgla drzewnego, potażu i dziegciu. Bo był to czas, gdy wokół Pasiek Zubrzyckich rozpościerały się jeszcze lasy.
W związku z rabunkową gospodarką leśną szybko przybywało pastwisk i pól pod uprawę zbóż . Zaczęło rozwijać się rolnictwo i hodowla zwierząt domowych. Bliskość Lwowa, a co za tym idzie łatwość zbytu wszystkiego, co się wyprodukuje, powoduje bogacenie się mieszkańców i szybki rozwój wioski.

Niestety położenie tuż na obrzeżach miasta w kierunku południowo wschodnim przy drodze w kierunku na Stanisławów powoduje, że każde działanie wojenne, każdy najazd Chmielnickiego i hord Tatarów (1648), Moskali (1655), wojny tureckiej(1672), szwedzkiej (1704) przetacza się przez Pasieki. To w tej wiosce Chmielnicki w październiku 1648 roku wraz z wodzem Tatarów miał swoją główną kwaterę:

Jechali tedy posłowie miejscy jakby przez morze nieprzyjaciół aż do taborów kozackich, które stały między Krzywczycami a Lesienicami. Tu ich Chmielnicki częstował gorzałką, którą sam nad miarę lubił i przytem rozgadał się szeroko o krzywdach, przez panów polskich mu wyrządzonych. Na usilne prośby mieszczan o zniżenie okupu, odkładał postanowienie swoje do rady wojennej. Wkrótce też odbyła się w głównej kwaterze na Pasiekach owa rada wojenna, w której wódz .Tatarów Tohaj-bej na pierwszem zasiadał miejscu.

I tak było za każdym razem wróg niszcząc Lwów, wcześniej koczując u jego granic grabił, zabijał, palił i niszczył przygraniczne wioski. Pasieki żyją w ścisłej symbiozie z Lwowem. Rozwijają się tylko w okresie rozwoju Lwowa, w czasie wolnym od wojen i najazdów, tracą wszystko kiedy Lwów upada.

W notatce wykorzystano materiały:
Kronika parafijalana w Zubrzy. Rok 1629.
„Historia miasta Lwowa w zarysie”. Fryderyk Papée

Opracował Stanisław Ferenz

Marian Chałupa

2009-09-29T18:35:00.004+02:00

Marian Chałupa urodził się w 1894 r. w Wasylkowcach jako syn Józefa Chałupy i Katarzyny z Zasławnych. Wasylkowce to wieś leżąca na terenie licznych jarów i wąwozów w połowie drogi z Kopyczyniec do Husiatynia w woj.tarnopolskim. Przed wojną Wasylkowce liczyły 2800 mieszkańców-większość Rusinów, około 500 miszkańców to Polacy. Ponadto w Wasylkowcach zamieszkiwały rodziny Zydów, Rosjan, Czechów, Węgrów i Niemców. We wrześniu 1939 r. Marian Chałupa jako st.post.PP pełnił służbę na Posterunku w Kopyczyńcach (do 1939 r. miasto powiatowe w woj.tarnopolskim ).

"Był policjantem, to wystarczy, by go rozstrzelać" - powiedział na jednym z przesłuchań szef kalinińskiego NKWD- Dmitrij Stefanowicz Tokariew, później generał bezpieczeństwa państwowego w Kazaniu. Według danych szacunkowych, we wrześniu 1939 roku internowano na Kresach Wschodnich 12 tysięcy funkcjonariuszy i pracowników policji. Pod koniec 1939 roku władze ZSRR podjęły przygotowania do ostatecznego rozwiązania problemu polskich jeńców wojennych.Ostatecznie los policjantów z Ostaszkowa przesądzony został 5 marca 1940 roku na posiedzeniu Biura Politycznego KC WKP(b) w składzie: Stalin, Woroszyłow, Mołotow, Mikojan i Kaganowicz. Wówczas to podjęto decyzję akceptującą wniosek Ł. Berii o rozpatrzeniu w trybie specjalnym, z zastosowaniem kary śmierci przez rozstrzelanie spraw 14736 polskich jeńców, w tym 1030 oficerów i podoficerów policji, ochrony pogranicza i żandarmerii oraz 5138 szeregowych policji, żandarmerii, więziennictwa i wywiadu. Wśród jeńców był st. post. Marian Chałupa ,który podobnie jak inni policjanci został rozstrzelany w Twerze w 1940 r., spoczywa w Miednoje, mianowany na stopień aspiranta Policji Państwowej.

Zdjęcie z Księgi Cmentarnej Miednoje nadesłane przez panią Annę Chałupa

Korzystano z materiałów :

http://www.katedrapolowa.pl/ofiary.php

Historyczne non possumus

2009-09-06T23:57:00.001+02:00

Wrzesień to oczywiście miesiąc wspomnień. Zwłaszcza jeśli okazja jest okrągła. My obchodzimy w tym roku 70. rocznicę rozpoczęcia II wojny światowej i przez wszystkie media mówione, pisane i oglądane przewija się co, kto i gdzie powiedział w kwestii jak wyżej. Znajdujemy się właśnie mniej więcej na półmetku pomiędzy przeświętowanym 1 września, a nieświętowanym 17, do którego podchodzimy jak pies do jeża (no, żeby nie urazić rosyjskiego niedźwiedzia. Stary niedźwiedź mocno śpi i jest dobrze).
Niezależnie od tego, ile mądrych lub niemądrych głów zabierze głos, dla mnie spojrzenie na wrześniowe rocznice ma zawsze wymiar mocno osobisty. Wyobrażam sobie mianowicie mojego pradziadka, który już wie, że wojna się zaczęła, ale jeszcze nie wie, że za parę dni po raz ostatni zobaczy swoją żonę i dzieci. A już zupełnie nie ma pojęcia, że za kilka miesięcy stanie się tylko kłopotliwym nazwiskiem w zniszczonych potem kartotekach, jednym z wielu tysięcy równie kłopotliwych, pochowanych w Miednoje, Katyniu i innych miejscach. Historyczna persona non grata.
Zastanawiam się przy okazji tego września i innych przed nim (a może i po nim, jak Bóg pozwoli), czy kiedyś doczekam się świeckiego non possumus w kontekście historycznym. Czy ktoś kiedyś (o rządzących myślę) wystąpi z otwartą przyłbicą i zaprotestuje przeciw rozmienianiu polskiej historii na drobne i przemieniania bólu ludzkiego w piątą wodę po kisielu. Ciekawe, czy się doczekam.

Chamstwo historyczne

2009-08-23T23:50:00.001+02:00

Mistrzostwo świata w odwracaniu kota ogonem. Perfekcja w dziedzinie udowadniania, że czarne jest białe, a białe jest czarne. Rosja, spadkobierczyni ZSRR, z bezgranicznym wprost tupetem wpiera ludziom, że księżyc jest z żółtego sera. O co chodzi? O film "Sekrety tajnych protokołów", jaki rosyjska telewizja nadała zupełnie niedawno. Telewizja państwowa, warto podkreślić. Mówimy o Rosji. W rosyjskiej telewizji państwowej bez wiedzy i zgody Kremla nic się nie dzieje. Wniosek? Kreml popiera tezy postawione w skandalicznym dokumencie.
W historii pisanej piórem rosyjskim dzieją się rzeczy zaskakujące. Polska podpisuje tajny pakt z hitlerowskimi Niemcami, którego celem w dalszej kolejności jest atak na ZSRR (może jeszcze anszlus jak w przypadku Austrii, hę? "Na granicy polsko-chińskiej znowu zamieszki", hę?). ZSRR - co zupełnie zrozumiałe - musiało się bronić. Jak? Podpisując traktat Ribbentrop-Mołotow. Tak, tak, ZSRR wcale nie chciało z Hitlerem się bratać, ale to wredna i podstępna Polska, której Związek tak się przecież obawiał, wymusiła zaistniałą sytuację. To była obrona konieczna. W ramach tej obrony skrupulatnie rozdzielono strefy wpływów od Finlandii po Rumunię (no, jak już się bronić, to skutecznie, hę?).
Dlaczego Związek Radziecki 17 września bez wypowiedzenia wojny przekroczył wschodnią granicę Polski? Przecież musiał się bronić! Niemcy złamały pakt R-M i zajęły Lwów, co mogło się skończyć reanimacją idei wielkiej Ukrainy. Nie można było do tego dopuścić, bo los ZSRR wisiał na włosku. Z bólem serca, ale trzeba było na tę cholerną Polskę najechać.
Warto jest również podkreślić fakt, że w tajnych rozmować polsko-niemieckich jako trzecia strona uczestniczyła Japonia. Kroił się pierwszy rozbiór ZSRR. Od zachodu w zamiarach grabieżczych i komunobójczych miała nań najechać sanacyjna Polska, ziemie wschodnie zaś miała zagarnąć krwiożercza Japonia. Granica polsko-japońska? Och, to przecież była tylko kwestia czasu! By ideę tę zdusić jeszcze w zarodku, zaprojektowano porządek w Europie na najbliższe 50 lat. Republiki nadbałtyckie utraciły niepodległość do lat 90-tych XX wieku (czy ktoś jeszcze pamięta, że po ogłoszeniu przez Litwę niepodległości do Wilna wjechały radzieckie czołgi i ginęły niewinne osoby, do których strzelano jak do kaczek?), a Polska i inne kraje Europy Środkowej otrzymały w prezencie jedynie słuszny ustrój. Siłę błogosławieństwa wielkiego brata wzmocniono obecnością wojskową.
Okazuje się więc, że mój pradziadek był więziony w Ostaszkowie, a w piwnicach szkoły medycznej w Twerze otrzymał kulkę w tył głowy dlatego, że planował zbrojną napaść na ZSRR. Dlatego, że jako policjant w służbie zaborczej Polski miał stać się narzędziem ucisku narodu rosyjskiego. Cóż miał Związek robić? Bronić się musiał, prawda? Wyrwał chwasta. Na wszelki wypadek postarano się zapewnić mojemu pradziadkowi towarzystwo w postaci tysięcy innych policjantów równie groźnych jak on sam. A Armia Czerwona po wejściu na nasze tereny paliła i gwałciła, co żyło, na wszelki wypadek i w obronie koniecznej, zanim Polska spali i zgwałci.
Jak czytam i słyszę takie rewelacje jak przestawione w "Sekretach tajnych protokołów", to krew mnie zalewa. A jeszcze jak pomyślę, że reakcją naszych władz będzie nu, nu, nu - pogrożenie Rosji paluszkiem (a ty, niedobra, a ty, a ty), ale tak bardzo delikatnie, żeby nie drażnić niedźwiedzia, to naprawdę wszystkiego mi się odechciewa. A założę się, że w imię budowania dobrych stosunków polsko-rosyjskich rząd nie będzie chciał zaprzepaścić ogromu prac dotychczas przez siebie podjętych i jakoś szczególnie mocno protestować nie będzie. No, bo przecież Rosja tak nas szanuje jak nigdy dotąd, prawda? A jak się z nami liczy, no, no.
A wiecie, jak sprytnie zamordowali mojego pradziadka i jego współwięźniów? Pomysłowe to było. Szedł sobie delikwent korytarzem piwnicznym, za nim dwóch uzbrojonych. Na końcu korytarza było takie obniżenie stropu. Żeby wejść do następnego pomieszczenia, musiał się mocno schylić. I wtedy szast-prast dostawał kulkę w pięknie nastawioną do strzału potylicę. Genialne, prawda? Potem już tylko worek na głowę, na ciężarówkę człowieka i do dołu.
Mam nadzieję, że tam w zaświatach nie mają pojęcia, co się teraz dzieje. Szkoda by było.

Rajd śladami Stepana Bandery - prowokacja?

2009-08-06T13:11:00.001+02:00

Co można zrobić, aby uczcić pamięć o kimś? Na przykład zorganizować pielgrzymkę do jego grobu, miejsca urodzenia czy jeszcze gdzieś tam. Albo wycieczkę, która jednocześnie miałaby walory i sportowe, i edukacyjne. A można też upiec dwie pieczenie przy jednym ogniu i zorganizować pielgrzymkę rowerową.
Na taki pomysł wpadli młodzi Ukraińcy, którzy zorganizowali międzynarodowy (w sensie, że przez różne terytoria prowadzi) rajd kolarski pod hasłem "Europejskimi śladami Stepana Bandery". Start na Ukrainie, meta w Bawarii, bo tam Bandera został pochowany. Trasa wyprawy prowadzi również przez Polskę. I tu zaczynają się schody.

fot. Dariusz Delmanowicz

A schody są, ponieważ Stepan Bandera jest twórcą UPA, czyli Ukraińskiej Armii Powstańczej odpowiedzialnej za wymordowanie około 200 tysięcy Polaków zamieszkujących tereny Wołynia, Polesia i wschodniej Galicji. Bandy UPA w latach 1943-1944 napadały wsie, bestialsko mordowały wszystko, co się rusza, część kobiecą uprzednio zgwałciwszy. Ponieważ amunicję należało oszczędzać (wojna, panie, wojna), rzeź czyniono za pomocą pił, siekier, noży, kos, sztachet, pałek i co tam się jeszcze znalazło. Jeśli czasu brakło, zawsze można było ludność zapędzić do jednego budynku (np. kościoła lub urzędu) i spalić żywcem.
Rzeź nie była fanaberią rozpasanej tłuszczy, której poczynania wymknęły się spod kontroli. Była zaplanowaną i konsekwentnie przeprowadzaną akcją oczyszczania newralgicznych terenów z ludności nieukraińskiej. Bandera walczył o niepodległość Ukrainy metodą czystek etnicznych. Łatwiej jest bowiem udowodnić i uzyskać prawa do terenów, które są jednorodne pod względem nacji. Łatwiej jest wtedy wprowadzać pewien ład państwowości, bo nie ma problemu mniejszości narodowych. "Wyczyszczone" z Polaków wsie miały być zasiedlone ludnością ukraińską. Pytanie tylko, czy droga do własnej państwowości poprzez zagładę drugiego narodu zasługuje na pamięć i szacunek?
Polska odpowiedź oczywiście brzmi: nie. Ukraińcy są w ocenie Bandery podzieleni. Jedni uważają go za czarną plamę swojej historii, inni, no właśnie, inni jego śladami podróżują na rowerach do Monachium. Jeden z uczestników rajdu argumentował udział w przedsięwzięciu tym, że Bandera znany był ze zdrowego stylu życia, tężyzny fizycznej i zamiłowania do sportu. To mniej więcej tak jakby Niemcy zorganizowali rajd śladami Adolfa Hitlera, ponieważ ten był jaroszem (czyli zdrowo się odżywiał) i zbudował mnóstwo autostrad (czyli dobrze zrobił narodowi). Ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski uważa rowerową "pielgrzymkę" za prowokację ukraińskich nacjonalistów.
Na kanwie tego rajdu wiele się ostatnio słyszy w mediach o trudnej polsko-ukraińskiej historii. Słyszy się też o jednoczesnym wzywaniu do pamięci i przebaczenia. Zastanawiam się tylko, czy ci, którzy całe rodziny potracili na skutek rzezi band UPA, i nielicznie żyjący jeszcze świadkowie tych wydarzeń w ogóle rozważają akt przebaczenia. Są rany, które nigdy się nie zagoją, bo zbyt głęboko zostały zadane. Zastanawiam się też nad pamięcią. Młode pokolenie Polaków ma trudności z odpowiedzią na pytanie, co było 13 grudnia 1981 roku lub (o zgrozo) 1 września 1939. Czy ktoś z nich wie w ogóle, kim był Stepan Bandera? I przebaczenia zatem braknie, i z pamięcią krucho.

Augustyn Chałupa syn Augustyna.

2009-08-03T08:56:00.001+02:00

Augustyn Chałupa to jeden z synów Augustyna Chałupy i Józefy Janiczek. Augustyn urodził się w 1882r. w Nowosielscy . Był bratem Józefa i Ludwika Chałupy, których fotografie zamieszczone są na tym blogu.

Zdjęcie Augustyna Chałupy z żoną Rozalią zd Jackowska ze zbiorów Heleny Langert Chałupa

Augustyn mieszkał z rodziną w Nowosielicy. Podstępnie zwołany wraz z innymi Polakami przez nacjonalistów UPA do Urzędu Gromadzkiego został tam żywcem spalony w 1944r. Jego żona Rozalia zd. Jackowska oraz dzieci zmuszeni do opuszczenia Nowosielicy i ucieczki przed barbarzyństwem ukraińskim osiedlili się w Polsce.

A oto co Edward Chałupa pisze o swoim kuzynie w pamiętniku .

” Następny Augustyn, syn Augustyna, żona Rozalia, żywcem spalony przez rezunów ukraińskich w urzędzie gromadzkim, ich dzieci Grzegorz, Wincenty zabity na wojnie 1939, Michał i Helena żyją."

Nowosielica Miejsce po Gromadzkiej Radzie. To tutaj banderowcy UPA dokonali zbrodni na Polakach

Po 65 latach od tamtej tragedii udało nam się stanąć w tym miejscu, gdzie tylko natura wystawiła Im pomnik, zapalić znicz i odmówić modlitwę za zamordowanych Polaków .

Opracowali Jadwiga i Stanisław Ferenzowie

Twer i Miednoje kilkadziesiąt później

2009-07-26T00:44:00.001+02:00

Nikt nie lubi nagłych rozstań. Zwłaszcza jeśli okazuje się potem, że rozstanie było tym ostatnim, ostatecznym. Wyrzucamy sobie wtedy, że mogliśmy powiedzieć to czy tamto, albo nie powiedzieć, a jednak powiedzieliśmy. Oskarżamy się, że przecież powinniśmy coś przeczuwać, że nasz szósty zmysł w postaci intuicji powinien nam coś podpowiedzieć. A może wskazówki były, ale my w swym zaślepieniu ich nie odczytaliśmy?

Zdjęcia z dokumentów znalezionych przy polskich oficerach zamordowanych przez NKWD na mocy decyzji Biura Politycznego KC w marcu 1940 roku.

Czy Władysława Banasiak z domu Lech wyrzuca sobie, że nie powiedziała czegoś szczególnego, gdy jej ojciec pod obstawą sowieckich żołnierzy udawał się wraz z innymi internowanymi policjantami w nieznanym kierunku i rzucił z uśmiechem: "Do widzenia, Władzia!"? Czy żałuje, że nie pokonała strachu, nie przedarła się przez uzbrojonych konwojentów i nie rzuciła mu się na szyję? Nie wiem. Przez delikatność nie pytam.
Pani Władysława odwiedziła swojego ojca w roku 2000. Trudne to było spotkanie. Ona była już siedemdziesięciosześcioletnią staruszką, on występował pod postacią tabliczki z imieniem i nazwiskiem, która niczym nie różniła się od kilku tysięcy innych tabliczek na cmentarzu w Miednoje. Oto jak moja babcia wspomina to spotkanie:

Mieliśmy ciągle nadzieję, że ojciec nasz wróci z niewoli rosyjskiej. Niestety, ojca już nigdy nie zobaczylismy. [...] W roku 2000, 2-go września, byłam na otwarciu cmentarza w Miednoje. Tam spoczywają szczątki mojego ojca. Zwiedzilismy wszystkie miejsca kaźni. Katyń, Ostaszków-Twer, Miednoje. Tego, co przeżyłam, nie da się opisać, to trzeba przeżyć.
Cmentarze są bardzo ładne, wybudowane przez polską firmę z pomocą Rosjan. Tyle nam zostało po naszych polskich bohaterach.
Organizowane są pielgrzymki do polskich cmentarzy w roczicę zbrodni. Można złożyć kwiaty, pomodlić się i zapalić zmicze.Chciałabym jeszcze raz tam pojechać, ale nie wiem, czy to będzie ralne. Mam już 77-my rok życia [słowa te pisano w 2001 roku] i zdrowie coraz gorsze.
Molę się za wszystkich pomordowanych, niech spoczywają w pokoju.

Pani Władysława ma obecnie 85 lat. Ciągle jeszcze liczy na rozliczenie zbrodni z przeszłości.

Zdjęcie cmentarza w Miednoje. Widać tysiące tabliczek z imionami i nazwiskami pomordowanych. Źródło

Czy Juszczenko powinien dostać doktorat honoris causa?

2009-07-21T23:16:00.001+02:00

Wielu z nas, z księdzem Isakowiczem-Zaleskim na czele, stoi na stanowisku, że nie. Dlaczego? Dlatego, że prezydent Ukrainy, mówiąc dosadnie, stawia pomniki tym, którzy w 1943 i 1944 roku wymordowali rzesze Polaków zamieszkujących tereny wschodnie. Czyli członkom band UPA.
Wśród tej rzeszy byli również członkowie rodziny Chałupów. Jednych spalono żywcem. Innych postrzelono i też spalono żywcem. Jeszcze innych zakopano w starych sztolniach i również w tym przypadku nie można mieć pewności, czy zakopywani byli zupełnie martwi. Nie wiadomo, jak oprawcy obchodzili się z ofiarami, zanim zadali im okrutną śmierć, i może lepiej tego nie dociekać. Sposoby działania banderowców można odnaleźć dzisiaj w relacjach żyjących jeszcze świadków i zdjęciach z tamtych strasznych czasów.
Zawiłe są losy Polski i Ukrainy, w wielu wypadkach nie da się jednoznacznie ocenić historii. Nie można jednak przymykać oczu na zbrodnie ludobójstwa. Nie da się wybielić krwawych plam, nie da się rozwodnić hektolitrów przelanej krwi. Nie można zaprzeczać istnieniu bestialskich mordów i mówić, że właściwie nic takiego się nie stało. Jasne, że staramy się budować dobre stosunki z naszym wschodnim sąsiadem, ale w imię zdrowej przyszłości nie można zapominać o przeszłości. Nawet jeśli jest ona bardzo trudna i bardzo krwawa. W przeciwnym wypadku grozi nam tendencja obecna na Zachodzie. Już nie Niemcy dokonały ataku na Polskę i nie Niemcy zakładali obozy koncentracyjne, ale jakaś bliżej nieokreślona narodowościowo grupa faszystów złączonych wspólną ideą. Fakt posługiwania się językiem niemieckim był tu chyba zwykłym przypadkiem.
A zatem dla zwrócenia uwagi na to, o czym media przemilczały, w imię pamięci o tych, którzy zbyt szybko zakończyli życie, krótki filmik z protestu zorganizowanego przez księdza Isakowicza-Zaleskiego na placu Litewskim przed Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. To właśnie KUL nadał Wiktorowi Juszczence doktorat honoris causa.

W powojennym Wrocławiu

2009-07-15T12:29:00.001+02:00

Rodzina Lechów w okrojonym składzie (ojciec zamordowany przez NKWD w Twerze i pochowany w zbiorowym dole w Miednoje) powróciła do Polski z Kazachstanu, gdzie przez sześć lat system sowiecki zafundował im niewolniczą pracę ponad siły oraz grabież wszystkiego, od mienia poczynając, na godności ludzkiej kończąc. Wrócili na ziemie, na których niedobitki Słowian w postaci nielicznych autochtonów (również tępionych przez Stalina i spółkę) zamieszkiwały od kilkuset lat, bo od średniowiecza tereny te nie miały z państwem polskim nic wspólnego. Powróciły nagle do macierzy w zamian za wykreślone z tejże macierzy ziemie wschodnie, które dla odmiany w posiadaniu Polski od wiek wieków były. Ot, taki ponury żart historii. Na ziemiach już nienaszych rodzina Lechów zostawiła dom rodzinny, gospodarstwo, przyjaciół, sąsiadów i życie po prostu. Od teraz losy ich miały być związane z upadłą Festung Breslau. Pani Władysława Banasiak z domu Lech tak oto wspomina pierwsze wrocławskie dni:

7-go lipca zatrzymaliśmy się w PUR przy ul. Paulińskiej 14 i tam odnaleźliśmy znajomych sprzed wojny. Była to siostra naszej sąsiadki z mężem i swoimi dziećmi. Mieli obok sklep spożywczy, zaprosili nas na kolację, obdarowali żywnością i poradzili, gdzie mamy się osiedlić.

Pomoc swojaków, którzy już jakieś tam korzonki na nowej ziemi zapuścili, była oczywiście nie do przecenienia.

Zięć tej znajomej był konwojentem, rozwoził przesiedleńców. Zawiózł nas do Żernik. Tam już mieszkali jego krewni.
W Żernikach było jeszcze wiele domów, w których można było zamieszkać. Nawet były niektóre meble, lepsze wyszabrowali Rosjanie. Wszędzie ich było pełno.

We Wrocławiu pani Władysława spotkała swojego brata Zbigniewa, który jeszcze w Kazachstanie wstąpił do Armii Kościuszkowskiej.

Mój brat Zbyszek dowiedział się o nasym powrocie, przyjechał do nas. Radości i opowiadaniom nie było końca. Wyleczył się z ran wojennych, był w stopniu porucznika. W komitecie osadników wojskowych wywalczył dla nas krowę. Była ona na te czasy nasza żywicielką.

Trzeba pamiętać, że rodzina Lechów nie miała absolutnie nic. Całe mienie zostało w Bogdanówce pod Tarnopolem. W Kazachstanie zmuszeni byli pozbyć się resztek mienia, by uregulować rachunek z kołchozem, gdzie, jak się okazało, za dużo zjedli (200 g chleba na osobę było widocznie rozrzutnością nie do przebaczenia). Przyjechali z gołymi rękami. Krowa, która dawała mleko, była w tym początkowym okresie po prostu niezbędna do przetrwania.

Brat został w wojsku, dosłużył się stopnia pułkownika. Po latach służby przeszedł na emeryturę.

Życie, które nie rozpieszczało pani Władysławy od lat młodości, nie pozwoliło odetchnąć również w powojennym Breslau.

Tutaj poznałam przyszłego mojego męża, który po wyzwoleniu powrócił do Polski. Był żołnierzem w jednostce pancernej generała Maczka.Po wyjściu za mąż zajmowała się domem i wychowaniem dzieci. Los nie był dla mnie łaskawy. W roku 1954 po ciężkiej chorobie nowotworowej zmarł mój mąż. Zostałam z trójką małych dzieci. Najstarsza Joasia miała 5 latek, syn Jurek 4 latka, a najłodsza Ania 6 miesięcy. Nastały dla mnie cieżkie czasy. Dalsze moje przeżycia to oddzielny rozdział.

Późniejsze losy pani Władysławy wykraczają poza tematykę tego bloga, pozostawimy je zatem za zasłoną milczenia. Powiemy jeszcze tylko o odwiedzinach miejsca kaźni Stefana Lecha, ojca Władysławy, a pradziadka piszącej te słowa. W osobnej notce.

...tak Ty nas powrócisz na Ojczyzny łono. W bydlęcych wagonach i z tyfusem.

2009-07-03T23:51:00.001+02:00

Czasami niemożliwe staje się możliwe. Czasami na końcu ciemnego tunelu ukazuje się upragnione światełko. Jeśli jest się wtedy na właściwym miejscu i we właściwym czasie, to może nas objąć litościwe spojrzenie Opatrzności, która, mam wrażenie, omiata wzrokiem świat zupełnie przypadkowo.
Przypływ nadziei ogarnął polskich zesłańców do Kazachstanu, kiedy dowiedzieli się o zakończeniu II wojny światowej. Co prawda od momentu ustania działań wojennych do momentu podjęcia działań we władzach kołchozu minął rok, ale światełko w tunelu jawiło się już więcej niż wyraźnie i nikomu w głowie nie postało, raz wykrzesaną nadzieję ugasić. Nadzieję na co? Na powrót do Polski oczywiście.
O swojej o wiele za długiej drodze do ojczyzny pisze we wspomnieniach pani Władysława Banasiak z domu Lech. Same niespodzianki czekały Polaków, same niespodzianki. Począwszy od tego, że, jak się okazało, za mało pracowali i za dużo jedli, po komfort podróży, jaki zafundowało im bratnie mocarstwo.

Doczekaliśmy się zakończenia wojny. Radość była ogromna i nadzieja powrotu do Polski. Po ciężkich przebojach i wystaraniu odpowiednich dokumentów zostaliśmy objęci repatriacją. W roku 1946, w kwietniu, rozliczaliśmy się z kołchozem, żeby otrzymać odpowiednie zaświadczenie. Okazało się, że 200 gram chleba, które otrzymywaliśmy w pracy, nie pokryło rozliczenia za trudodnie i za dużo zjedliśmy. Mama musiała sprzedać ostatnią poduszkę i wpłacić brakującą sumę do kasy.

A co z tymi, którzy nie mieli już czego sprzedać? Zostali. Przecież nie rozliczyli się z kołchozem, prawda? Trzeba było tyle nie żreć. I pracować wydajniej, wtedy wszystko byłoby w porządku.

Rosjanka [u której mieszkali kątem] dała mamie lniany worek, z którego uszyła spodnie dla Władzia [Władysław to najmłodszy z czwórki rodzeństwa, brat pani Władysławy]. Chodził on rok do szkoły. Był w 5-tej klasie. Bardzo dobrze się uczył. Kolegom z klasy 7-mej rozwiązwał zadania z matematyki. Nie było zeszytów ani papieru, uczniowie pisali na skrawkach gazet między wierdzami atramentem zrobionym z sadzy albo z buraka. Wypisali mu bardzo dobre świadectwo i żałowali, że wyjeżdża.

Władzio nie żałował. Miał w perspektywie chodzenie w czym innym niż w spodniach zrobionych z worka i za Chiny nie chciał się tej wizji wyrzec. Polacy nie mogli się doczekać końca formalności, a wiadomo, że urzędnik radziecki formalności załatwia wolno. Bo nie ma się do czego spieszyć. I nie za darmo. Bo trzeba z czegoś żyć, no nie? Polacy nie wiedzieli jednak, że piętrząca się bzdurna papierologia stosowana to jedynie początek gehenny. W następnych dniach rzeczywistość raz po raz uderzała ich w twarz na odlew.

W pierwszych dniach maja odwieziono nas wołami do rejonu odległego o 50 km i tam czekaliśmy cały tydzień na zgrupowanie w jakiejś szopie. Samochody ciężarowe, które odwoziły ziarno do stacji kolejowej, zabierały po kilkanaście osób na wierzch i żegnani przez komsomolców grudami ziemi i kamieniami, którymi w nas rzucali, dojechalismy do stacji kolejowej Mamlułka. Tam upchano nas w zdewastowanych budynkach magazynowych. Nie było ani dachu, ani podłogi, goła, mokra ziemia. Było nas tyle, że wystarczyło na kilkanaście wagonów. W nocy zerwała ię burza i zasypał nas śnieg. Ludzie zaczęli chorować, pojawił się tyfus. Po dwóch tygodniach [TYGODNIACH!!!] oczekiwania podstawiono wagony po przewożonych koniach. Dobrze, że śnieg się roztopił i w rowie była woda. Musieliśmy wyskrobać gnój, wyczyścić i wyszorować, bo smród był nie do zniesienia. Po tygodniu suszenia i wietrzenia [kolejny tydzień w magazynach bez dachu i podłogi] załadowaliśmy się do wagonów. Na drogę otrzymaliśmy z UNRY konserwy, chleb, suchary i mleko w puszkach. 
Przed odjazdem przyszli jacyś wojskowi, oznajmili, że mamy nie pamiętać, co było złego, i są teraz przyjaciółmi. Po sprawdzeniu dokumentów i odśpiewaniu rosyjskiego hymnu pociąg ruszył.

Ruszył. Najważniejsze, że ruszył. Że zostawili zatyfusiałe magazyny składające się z samych ścian, że opuszczają wrogie terytorium, na którym pozbawiono ich wszystkiego, od majątku poczynając, przez rzeczy osobiste, na godności ludzkiej kończąc. Wracali do domu.
Stop. Nie do domu. Nie do domu, w którym mieszkali, bo ten dom już nie był Polską. W ich domu mieszkali teraz inni ludzie i ci inni mieli nie pamiętać, że ktoś przed nimi ten budynek zajmował. Oni jechali na tak zwane Ziemie Odzyskane. Do jakiegoś poniemieckiego Szczecina, o którym słyszeli na lekcji geografii, a który okazał się teraz być terenem rdzennie polskim. Jechali do nowej, obcej, nieznanej sobie ziemi. I tę ziemię mieli odtąd uważać za swój dom.

Pełni nadziei i radości jechaliśmy przez piękny rosyjski kraj, przez góry Ural całe w zakwitłych krokusach i sasankach. W górach pociąg jechał bardzo powoli i można było dobrze się przyjrzeć. Przejeżdżaliśmy przez ogromną rzekę Wołgę. Brzegów nie było widać. Okna i drzwi musieliśmy pozamykać, żeby nie było przeciągu. W dalszej podróży widzieliśmy zniszczenia wojenne, wioski zrównane z ziemą i zrujnowane miasta. Bywały przerwy w podróży, często czekało się na bocznicy po dwa dni, dołączali do naszego transportu dalsze wagony.

Mówi się, że bieda i nieszczęście jednoczą ludzi. To wszystko jest prawdą, jeśli nie bierzemy pod uwagę skali nieszczęścia. Po przekroczeniu pewnej granicy ludzie zaczynają zachowywać się tak, jakby nadal obowiązywały w ich populacji prymitywne instynkty i zasada doboru naturalnego.

W naszym transporcie jechało 2500 osób. W czasie postoju otrzymywaliśmy trochę zupy i chleba. Nareszcie dojechaliśmy do Brześcia. W odprawie celnej celnicy szukali złota, nikt go nie miał, nawet wszy pozbyliśmy się, bo w czasie postoju obowiązkowo chodzilismy do łaźni, a ubrania nasze były dezynfekowane w komorze o wysokiej temperaturze. Jedynie Żydzi mieli złoto, dobrze je ukryli.  Im wszędzie było dobrze, w Rosji opanowali wszystkie polskie komitety i wielką część pomocy z UNRY przywłaszczali sobie. Z Brześcia pociąg zawiózł nas do Szczecina (swoich stron rodzinnych już nie zobaczylismy). Przeraziły nas ruiny, jakie tam zastaliśmy. Na naszą prośbę wagon, w którym jechaliśmy, dołączono do pociągu osobowego, który jechał do Wrocławia. 7-go lipca zatrzymaliśmy się w PUR przy ul. Paulińskiej 14 (...).

W ten oto sposób rodzina Lechów, a raczej to, co z niej zostało, zawitała do byłej Festung Breslau. Wrocław nie mniej zniszczony był niż Szczecin, ale po pierwsze już nie mieli siły jechać dalej (dwa miesiące tułaczki w skandalicznych warunkach i bydlęcych wagonach jest w stanie człowieka sponiewierać), a po drugie pewne zdarzenie zaważyło na ich decyzji o pozostaniu na ruinach, które, jak głosiła propaganda, po kilkuset latach wreszcie wróciły do Macierzy. O tym zdarzeniu w następnej notce.

Co cię nie zabije, to cię wzmocni

2009-06-29T13:12:00.001+02:00

Jeśli wykonujesz pracę niewoliczą, to na pewno wiesz, że zawsze musisz być w formie. Zawsze na najwyższych obrotach przy minimum porcji żywieniowych. System sowiecki dążył do stworzenia swoistego perpetuum mobile z masy ludzkiej. Masa miała pracować za darmo, bez przerwy i w miarę możliwości nic nie jeść. Nic więc dziwnego, że masa chorowała. Oczywiście taniej było dać umrzeć, niż leczyć, ale jak na złość masa nie zawsze chciała tak po prostu kopnąć w kalendarz.
Władysława Banasiak z domu Lech zachorowała. Dopadła ją malaria, która nie była żadnym ewenementem w tym kontynentalnym kazachskim klimacie.

W międzyczasie w 1944 roku zachorowałam na malarię. Lekarstw nie było żadnych. Wiosną step pięlnie zakwitł jak dywan różnymi kwiatami. Mama zbierała piołun i macierzankę. Po zaparzeniu piłam te zioła, ale niewiele pomagały. Najpierw miałam straszne dreszcze, rzucało mnąj ak piłką, a potem temperatura 40ºC. Takie ataki miałam dwa razy dziennie. Zimą chroba cofnęła się i z nastaniem wiosny ponownie mnie zaatakowała. Byłam bliska śmierci.

Czy da się pracować niewolniczo, kiedy dzień w dzień ma się drgawki i temperaturę ponad czterdzieści stopni? Okazuje się, że tak, aczkolwiek wydajność jednak spada. W końcu jednak zasoby ludzkiej energii życiowej ulegają wyczerpaniu. Trzeba coś zrobić, cokolwiek, byle pozostać przy życiu.

Latem, gdy zboże było zebrane, przyjechało do kołchozu wojsko gruzińskie. Wywoziło ziarno i bydło. Za namową Rosjanki, u której mieszkaliśmy, zebrałam się na odwagę i poszłam do wojskowego lekarza Gruzina. Powiedziałam, kim jestem, że choruję na malarię i nie mam żadnych lekarstw. Lekarz potraktował mnei przyjaźnie, dał garść chininy, ale nie mam się chwalić Rosjanom, bo im by nie dał. To mnie uratowało, choroba zaczęła się cofać.

W tym fragmencie swoich wspomnień pani Władysława narzuciła sama sobie wewnętrzną cenzurę. Z jej relacji ustnej wiem (wszak to moja babcia), że do chininy ktoś - Gruzin? Polacy? - zalecił zastosowanie katalizatora. Tym katalizatorem był pędzony w ukryciu samogon. Porządną dawkę chininy rozpuszczono w porządnej dawce bimbru i dano Władysławie do wypicia. Skutek był łatwy do przewidzenia. Moja babcia straciła przytomność i nie odzyskiwała jej przez najbliższe trzy dni. Jej rodzina była przekonana, że to już koniec. Jakież było ich zdziwienie, kiedy chora po nerwowym oczekiwaniu doszła do siebie. Po malarii nie było śladu.

...tak prędko odchodzą

2009-06-22T08:32:00.001+02:00

Są takie rzeczy, które zawsze, kiedy by nie nastąpiły, przychodzą nie w porę: ciąża i śmierć. Nigdy nie ma dobrego czasu na rodzenie dzieci, tak jak nigdy nie ma odpowiedniego na umieranie. Zwłaszcza jeśli śmierć zaskakuje człowieka w miejscu, w którym nie chciałby się znaleźć.
Ciężko się nam pogodzić z odejściem bliskiej osoby. Jeśli to odejście nastąpiło wskutek działań represyjnych, o pogodzeniu się nie ma mowy. Zostaje w człowieku trauma jak nigdy niegojąca się rana głęboka aż do odsłonięcia kości. Próbuje wówczas coś zrobić, cokolwiek, co pomogłoby znieść stratę. Jeśli jest pozbawiony wszelkich możliwości działania, skupia się na tym, by godnie pożegnać tego, kto go zbyt wcześnie opuścił. Zdarza się jednak, że i ta godność bywa niedostępnym luksusem. Wspomnienia z Syberii pani Władysławy Banasiak zd. Lech:

Zimą zmarł syn naszej sąsiadki, Olek, w wieku 16 lat na gruźlicę. Przeziębił się podczas pracy w lesie, brak leków i głód doprowadziły go do śmierci. Nie było z czego zrobić trumny. Mama dała deski z naszej pryczy, sąsiadka też, co mogła, pozbierała. Potem zbiły nędzną skrzynkę i zawiozły go sankami na cmentarz. Ziemia była głęboko zamarznięta, z trudem wykopały dołek przy pomocy kilofa i łomu, które pożyczyli im Rosjanie. Pomodliliśmy się, przysypali zmarzliną i śniegiem. Tak pozostał na nieludzkiej ziemi. Wiosną grób poprawiliśmy, żeby głodne psy nie wygrzebały go.

Co czuje matka, która kilofem rozbija ziemię, by oddać zmarzlinie swoje dziecko? Co czuje matka, kiedy jedyne, co może dać swemu zmarłemu dziecku, to skrzynka zbita z pozbieranych po ludziach desek? Co czuje, kiedy zamiast zapalać znicze na jego mogile, przychodzi sprawdzać, czy psy nie wykopały i nie rozszarpały ciała? Co czuje, kiedy wie, że aby jej syn miał "posłanie", ktoś inny został tego posłania pozbawiony? Nic nie mogła zrobić, żeby go wyleczyć i nic nie może mu dać, kiedy umarł. Jeśli jesteś matką, możesz zrozumieć jej ból.
Spieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą - pisał ks. Twardowski. Choćbyśmy się nie wiem jak spieszyli i tak odejdą zbyt szybko.

Jeśli nic już nie masz, zawsze można zabrać ci polskość.

2009-06-16T12:23:00.001+02:00

W 1941 roku sytuacja ZSRR nie była godna pozazdroszczenia. Bida z nędzą, armia ledwo dycha (co nie przeszkadza jej po drodze gwałcić wszystkiego, co się rusza), Hitler trzyma się nieźle i nie wiadomo, co będzie dalej. Trzeba było zapewnić sobie dodatkową pomoc. Skąd? Z Polski. To znaczy z obywateli polskich. Z tym obywatelstwem to jednak przepychanki były, bo według rządu polskiego (na uchodźctwie rzecz jasna) obywatelem polskim był każdy, kto w chwili wybuchu II wojny światowej posiadał obywatelstwo naszego kraju. Według władz ZSRR Polakami byli tylko ci, którzy mieli polską narodowość (co na przykład wykluczało z grona Polaków wielu Żydów). No, dobrze, ale co z tymi obywatelami? Stworzono z nich armię, której dowództwo powierzono generałowi Władysławowi Andersowi. Anders sam wypuszczony z więzienia NKWD pozbierał po obcej ziemi bidotę wypuszczoną z gułagów i stalinowskich więzień. Nie dość, że trzeba ich było doprowadzić do "stanu używalności", to jeszcze odpowiednio przeszkolić. Armię zaczęto formować w okręgu Buzułuku. Zebrano ponad 25 tysięcy osób, w tym 960 oficerów. Mało? Mało. Zwłaszcza oficerów mało. Upomniano się więc o resztę. Pani Władysława pisze o tym w swoich wspomnieniach:

Generał Anders formując Armię domagał się wypuszczenia na wolność 16 tysiący polskich oficerów (którzy byli już zamordowani w Katyniu, Starobielsku i Ostaszkowie). Odpowiedź Stanina była, że już wszyscy są zwolnieni i uckeilki za granicę, chyba do Mandżurii. Generał nie podporządkował się rozkazom rosyjskim domagającym się wysłania Polskiej Armii na front i wyprowadził wojska do Iranu.

Tak, nie podporządkował się. Chciał walczyć po stronie aliantów, ale nie jako podwładny władz ZSRR. Z Iranu wojska polskie przeszły do Iraku, gdzie - jakże by inaczej - ochraniała strategiczne pola naftowe przed dywersją niemieckką. Z Iraku Polacy trafili do Palestyny, a z Palestyny do Włoch, gdzie wzięli udział w bitwie pod Monte Cassino. Sprawą zaginionych oficerów polskich zajął się Józef Czapski, sam przetrzymywany w Starobielsku. Nie znalazł odpowiedzi na pytanie, gdzie się podziali. Odpowiedzi dostarczyli w 1943 roku Niemcy, rozkopując ziemię w przykatyńskich lasach.

Jak to zwykle w życiu bywa, wielka polityka najbardziej odbija się na tych, którzy najmniej mają do powiedzenia, a najmniej do powiedzenia mieli Polacy zesłani do Kazachstanu.

Nie docierały do nas wiadomości o formowaniu Armii. Po tym incydencie zaczęły się represje. Odebrano nam polskie obywatelstwa i chcieli zmusić do przyjęcia obywatelstwa rosyjskiego. W nocy zebrali wszystkich mężczyzn, pobili ich, kobiety pozamykali w komórce, ale nikt się nie podpisał i obywatelstwa rosyjskiego nie przyjęliśmy.

Potracili bliskich, pozbawiono ich dobytku, wywieziono wbrew ich woli i przymuszono do niewolniczej pracy. Czy można się dziwić, że bronili jedynej rzeczy, której nikt dotąd nie zdołał im odebrać? W końcu stracili i to. Oficjalnie zostali bez kraju. Jednak przynależność do danego narodu nosisz w sercu i jeśli tylko czujesz się Polakiem, nikt nie jest w stanie cię tego pozbawić. Nawet jeśli zabiorą ci papiery.

Młodość, stare zdjęcia i Monte Cassino

2009-06-10T00:28:00.002+02:00

Chyba wszyscy słyszeli o czerwonych makach na Monte Cassino, których barwa dzięki polskiej krwi stała się jeszcze intensywniejsza. Wszyscy też, albo przynajmniej większość, spotkali się z zagadnieniem bitwy pod Monte Cassino, która stała się synonimem niezwykle krwawych walk i zwycięstwa za wszelką cenę. Niewielu jednak wie, że zwycięski szturm, w którym główną rolę odegrali Polacy, był czwartym atakiem z kolei, a wzgórze z klasztorem było oblegane przez wojska alianckie przez cztery miesiące. Jeszcze mniej osób zdaje sobie sprawę, że Polacy – tak jak Anglicy, Hindusi, Amerykanie i Nowozelandczycy w trzech wcześniejszych bitwach – wystąpili w roli mięsa armatniego. Atakowali na zaminowanym, kompletnie nieosłoniętym terenie, podczas gdy Niemcy zasypywali ich ostrzałem artyleryjskim. Fakt, że czwarta bitwa zakończyła się sukcesem Polacy zawdzięczają swojej niezwykłej waleczności i determinacji. Serię ataków przeprowadzonych w dniach 11-19 maja 1944 roku skazywano na nieuniknioną porażkę, co mogło się wydać logiczne, biorąc pod uwagę fakt, że w trzech wcześniejszych szturmach zginęło tak wielu żołnierzy, że z podstawowego składu poszczególnych dywizji przy życiu zostało mniej niż 10% ludzi, a niektóre jednostki trzeba było rozwiązać, ponieważ wybite zostały niemal do nogi. Polacy również ponieśli ogromne straty. Zginęło 924 żołnierzy, 345 uznano za zaginionych.

I tu przechodzimy do sedna. Zapewne nikt oprócz nas nie wie, że wśród tych 924 osób był Leon Chałupa, 33-letni syn Ferdynanda Chałupy i Heleny Strecker, dla którego tym razem los nie okazał się łaskawy. Leon Chałupa poległ. W jaki sposób zginął – nie wiadomo i raczej wątpliwe, byśmy kiedykolwiek mieli tego dociec. Wszystkie jego plany życiowe i marzenia rozwiały się wraz z armatnim dymem. Pozostał postacią na starej fotografii, uśmiechniętym młodym człowiekiem o przekornym spojrzeniu, który nie ma bladego pojęcia o tym, co już niedługo przyjdzie mu przeżyć. Urodzony w 1911 roku nigdy się nie zestarzał, a na zawsze odejdzie dopiero wtedy, kiedy przestaną istnieć stare zdjęcia, na których czas zatrzymał się pod koniec lat trzydziestych. My wbrew wszystkiemu chcemy, by jeszcze z nami pozostał i w tym celu właśnie powstała ta notka.

Leona wymienia w swoim pamiętniku Edward Chałupa przy nakreślaniu drzewa genealogicznego rodziny zamieszkującej Nowosielicę w powiecie śniatyńskim:

Następny syn Ferdynand, żona Helena z domu Strecker, on żywcem spalony w urzędzie gromadzkim przez rezunów ukraińskich, ona zastrzelona w czasie ucieczki przed barbarzyństwem ukraińskim, ich dzieci: Leon padł pod Monte Cassino, córka Helena, zamężna Czaplewska i druga córka, zamężna Szall. Następnie córka Teresa, zamężna Stokłosa W., oboje już nie żyją, ich syn ­Franciszek.

Czas, żeby wszyscy ujrzeli młodego podporucznika. Oto pierwsza z fotografii:

Po środku Leon Chałupa, syn Ferdynanda i Heleny Strecker. Obok niego z prawej strony Helena Chałupa, córka Augustyna i Rozalii Jackowskiej. Powyżej z prawej strony brat Heleny, Michał Chałupa. Są to wnuki Augustyna Chałupy i Józefy Janiczek. Zdjęcie ze zbiorów Heleny Langert.

I może jeszcze jedno zdjęcie, na którym Leon uśmiechnięty stoi pierwszy z prawej.

Zdjęcie ze zbiorów Heleny Langert

Leon dzielnie walczył i przez cały tydzień wymykał się przeznaczeniu. Od 11 maja 1944 roku trwał na pierwszej linii frontu. Los dopadł go na dzień przed zakończeniem walk, czyli 18 maja. Klasztor na Monte Cassino był już wtedy pusty, ponieważ Niemcy wycofali się chyłkiem. Nie wiedział o tym. Chyba nikt nie wiedział. Czy gdyby wiedział, walczyłby inaczej? Czy uniknąłby śmierci? Nie wiadomo.
Całe szczęście doceniono ofiarę młodego podporucznika. Pośmiertnie został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Teraz odpoczywa po walkach w towarzystwie kompanów z 18 Batalionu Strzelców na polskim cmentarzu wojennym na Monte Cassino. Ma swoją kwaterę - grób 7-C-1.
Spójrzcie jeszcze raz na obie fotografie. Przyjrzyjcie się temu młodemu człowiekowi. Można pomyśleć, że lubił się uśmiechać, prawda? Wesołe usposobienie widać w jego oczach. I niech tak zostanie.

Odwiedziny na Kresach - Nowosielica 2009, cz. 2

2009-06-05T10:32:00.003+02:00

Ogromnym przeżyciem dla mnie było to, że mogłam po raz pierwszy zapalić znicz na tym miejscu, jednocześnie miejscu zagłady rodziców i rodzeństwa mojego Taty tym bardziej, że stało się to dopiero po 65 latach od Ich męczeńskiej śmierci.

Wnuczka Stanisława Winiarczyk zd. Chałupa zapala znicz na prochach swoich dziadków.

Nie byłoby to możliwe bez pomocy sędziwych już przyjaciół i kolegów naszych krewnych,

świadków ich życia i śmierci. Wspomnieniami i wspólną modlitwą uczciliśmy pamięć naszych bliskich.

Bóg zapłać im za okazane serce i modlitwę.

Wspólna modlitwa

Dzięki pomocy ludzi dobrej woli z Nowosielicy dotarliśmy także do miejsca, gdzie znajdował się przedwojenny urząd gromadzki, w którym banderowcy upa żywcem spalili naszych krewnych i innych Polaków mieszkającyh w Nowosielicy i Dżurowie.

Świadek tamtych tragicznych wydarzeń. Pomnik wystawiony przez naturę pomordowanym.

Odwiedziliśmy cmentarz polski, na którym zachowały się nagrobki naszych przodków.

Wspólna modlitwa przy grobie Józefa Chałupy i Magdaleny zd. Kelnar, protoplastów Rodziny Chałupa

Gościliśmy w domu naszego stryja Ferdynanda i jego brata Augustyna Chałupa. Odpoczywaliśmy na posesji Edwarda Chałupy, Ojca Jadwigi, dziadka Jolanty i jej mamy Heleny.

Posesja Edwarda Chałupy i Marii zd. Berezowska

We wszystkich tych miejscach mieliśmy możliwość wyrażenia wdzięczności Opatrzności Bożej za dar życia przekazany nam przez naszych rodziców. Tak się składa, że każda z nas poprzez jednego z rodziców związana jest z nowosielicką ziemią.

Spotkaliśmy się z ogromną gościnnością miejscowej ludności, zapraszano nas serdecznie, wszędzie częstowano świątecznymi potrawami, nalewkami i obdarowywano podarunkami związanymi z bogatą tradycją świąt wielkanocnych i regionu huculskiego. Czuliśmy się jak oczekiwani goście.

Dziękuję Opatrzności Bożej, że pozwoliła nam stanąć na nowosielickiej Ziemi , aby powstał niezwykły pomost pomiędzy domami naszych ojców: Henryka, Edwarda i matki Heleny i naszymi, które stworzylismy dla wlasnych dzieci.

To niezwykłe a zarazem naturalne połączenie miejsc pozostawia głęboki ślad w życiu człowieka i pozwoliło każdemu z nas zrozumieć sens podjętego trudu podróży.

Stanisława Winiarczyk

zd.Chałupa wnuczka Ferdynanda i Anny .

Odwiedziny na Kresach - Nowosielica 2009

2009-06-02T07:58:00.007+02:00

Część I

Słowo ,,odwiedziny" nie może być jednoznaczne ze słowem wycieczka.

Odwiedzamy kogoś bliskiego, przyjaciela, odwiedzamy miejsca szczególnie nam bliskie, miejsca pamięci, groby bliskich, często pokonując daleką drogę bo tak dyktuje nam serce, wdzięczność i pamięć.

Dziękuję Bogu i moim krewnym Jadwidze i Stanisławowi Ferenzom oraz Jolancie Czajkowskiej że zechcieli zorganizować wzruszające odwiedziny na Kresach wiosną 2009r. z moim udziałem.

Pierwszym etapem naszej podróży były Pasieki Zubrzyckie i inne okolice Lwowa, miejsca szczególnie bliskie przewodnikowi po Pasiekach Zubrzyckich Ludwikowi Ferenz, który tu się urodził, Staszkowi, Jego bratu Władkowi i kuzynowi Józkowi.

Pasieki Zubrzckie. Stare bocianie gniazdo, które pamięta tamte czasy na posesji Zofii i Jana Ferenz.

Ugoszczeni i obdarowani przez gospodarzy, u których nocowaliśmy, po trzech dniach udaliśmy się w dalszą podróż do Kosowa.
Kosów Huculski, hotel „Żywica” p.Haliny i Władimira Broszkiewiczów
A stamtąd do Nowosielicy, która była głównym i wspólnym celem drugiego etapu naszych odwiedzin na Kresach - bo to miejsce ,,skąd nasz ród".
Nowosielica
Dzięki zaangażowaniu moich krewnych mogłam odwiedzić ,,świętą ziemię" naszych wspólnych przodków i odnależć miejsce ,,skąd wszystko się zaczęło", jak mówił Jan Paweł II o Wadowicach, czyli miejsce życia moich dziadków Ferdynanda i Anny Chałupów, narodzin, dzieciństwa i młodości mojego Taty Henryka Chałupy.
Posesja i miejsce gdzie stał dom Ferdynanda i Anny Chałupa
Cdn.
Stanisława Winiarczyk zd. Chałupa

Pielgrzymka do ziem utraconych - cz. 2.

2009-05-28T06:58:00.008+02:00

Cz.II

Natura, która rozpanoszyła się na miejscu siedliska Ferdynanda i Anny pamięta dni radosne rodziny, zapamiętała na pewno narodziny jej nowych członków, beztroskie zabawy wnucząt Marysi i Józia (dzieci Janiny i Włodzimierza Laszczyńskich), pamięta także codzienne troski, jak również ból po stracie syna Izydora, który zginął na wojnie.

Jest ona także milczącym świadkiem ogromnej tragedii - zagłady całej rodziny wraz z dobytkiem jesienią 1944r. Pamięta o bezbronnej Maniusi (Marii l. 22), która została zastrzelona przez banderowców uciekając z płonącego domu.

W podpalonym przez banderowców UPA domu śmierć ponieśli::

Ferdynand Chałupa l.60
Anna Chałupa l.58
Janina Laszczyńska l.30 ż.Włodzimierza
Maria Laszczyńska l.12 c.Janiny i Włodzimierza
Józef Laszczyński l.6 s.Janiny i Włodzimierza
Maria Chałupa l.22 zastrzelona przy próbie ucieczki i wrzucona do płonącego domu.

Wieczne odpoczywanie racz im dać Panie

Przyroda otuliła szczątki zmarłych i zachowała Ich prochy.

Śmierci uniknął Henryk (1920-1973) s.Ferdynanda mój Tato, który wówczas był w pracy w Zabłotowie, gdy wrócił do domu - zastał pogorzelisko. Uciekł z miejsca tragedii, ukrywał się i w 1947r opuścił na zawsze rodzinną Nowosielicę został przesiedlony do Polski powojennej.

Obce niebo, pod którym dane mu było później żyć nigdy nie zagoiło do końca ran Jego serca.

Potomku rodu Chałupów, przyjmij, uszanuj tę prawdę i zachowaj w pamięci jak zachowała ją natura i mieszkając w Nowosielicy życzliwi, sędziwi świadkowie wydarzeń z jesieni 1944r.

A gdy będziesz miał okazję odwiedź tę ,,świętą ziemię" po której stąpali Twoi przodkowie i która kryje Ich prochy po to, by podziękować żyjącym tam sąsiadom, kolegom i koleżankom naszych przodków za zachowaną pamięć i modlitwę.

Stanisława Winiarczyk z d.Chałupa

c. Henryka, wnuczka Ferdynanda

Pielgrzymka do ziem utraconych

2009-05-24T20:54:00.001+02:00

Hic mortui vivunt,
hic muti loquuntur.
Tu żyją martwi,
mówią niemi.

Drogi potomku rodu Chałupów

Cz.I

Ośmielam się skierować poniższy list (opis) do naszej rodzinnej kroniki jako przedstawicielka rodu Chałupów, córka Henryka Chałupy syna Ferdynanda.
Z wypisu biograficznego" Edwarda Chałupy wiemy, że ród Chałupów osiedlił się we wsi Nowosielica na początku XIX w. i zamieszkiwał w niej do końca II wojny światowej.
Wydarzenia wojenne i zbrodnicza działalność banderowców UPA jesienią 1944 r. ostatecznie zadecydowały o dalszych losach Chałupów i ich potomków. Ci, którym udało się przeżyć, musieli opuścić swoją ojczyznę i przenieść się na tereny Polski powojennej pozostawiając w nowosielickiej ziemi prochy swoich bliskich oraz miejsca uświęcone ich pracą i męczeństwem.
Nowosielica to bardzo malownicza wieś leżąca u podnóza Karpat Wschodnich nad rzeką Rybnicą.

Tam ,,pod górą" mieszkał mój dziadek Ferdynand (1884-1944), który był najstarszym synem Zuzanny i Ferdynanda potomka Józefa Chałupy. Tam do dziś drzemie sad, który posadził Ferdynand Chałupa.

Użyźniał go dobrocią swego serca, oczy cieszył obitym jego kwiatem , zbierał owoce i miód, który mu wdzięczne pszczoły do pasieki przyniosły i w zakątkach plastrów ukryły.

Darami sadu i pasieki dzielił się z sąsiadem (ojcem Wasyla).
Cieszył się zaufaniem i szacunkiem, jako ciesla budował   domy w stylu huculskim (z przeszklonymi gankami), piastował urząd wójta gminy przed II wojną światową.
Żona Ferdynanda   Anna z d. Ginalska (1886-1944) oprócz gospodarstwa domowego zajmowała się tkaniem   pięknych kilimów i była matką czwórki dzieci: Izydora, Janiny, Henryka i Marii.
Na posesji Ferdynanda i  Anny   Chałupów znajduje się    źródło wody czystej, z którego dziadek Ferdynand i   jego   rodzina czerpali   wodę na zaspokojenie potrzeb codziennego życia i dla   ochłody  w upalne dni.

Do dzisiaj ten życiodajny strumień zapewnia temu miejscu specyficzny urok.
Wiosną 2009r. kaczeńce skąpane wodą ze strumienia rozkwitły w pełnej krasie.

O czym pamięta ów drzemiący sad , jaką kryje tajemnicę?

O czym opowiada powiew wiatru w sadzie?

O czym szemrze woda ze strumienia?

Cdn...

Opracowała Stanisława Winiarczyk

Jan Chałupa

2009-05-17T18:19:00.003+02:00

Jan Chałupa był starszym bratem Edwarda, autora pamiętnika, którego fragmenty publikujemy na tym blogu.
A oto co Edward pisze o swoim bracie w pamiętniku:

Następnie czwarty syn Ferdynanda i Zuzanny z domu Stark, Chałupa Jan, urodzony 10 października 1889 r. w Nowosielicy, powiat Śniatyń, po skończeniu szkoły podstawowej pracował na kopalni węgla w Dżurowie powiat Śniatyń w charakterze woźnego i listonosza, następnie przeszedł do pracy w górnictwie (...)

Jan Chałupa (pośrodku) z dwójką przyjaciół.

(...) a w wieku poborowym wzięty wraz z bratem do wojska austriackiego pod granicę włoską, do Gorycji (...)

Jan Chałupa jako kucharz w armii austriacko-węgierkiej

(...) w czasie wybuchu wojny w 1914 r. jako saper został przewieziony do Przemyśla (twierdza), skąd został wzięty do niewoli rosyjskiej, skąd po kilku latach powrócił do domu (...) 

(...) następnie wyjechał do Kałusza, do kopalni soli potasowych, w międzyczasie ożenił się z Anielą Marek (...)

Od lewej- Jan Chałupa z żoną Anielą zd. Marek i córką Heleną, obok prawdopodobnie członkowie rodziny Manel i przyjaciele, rok 1931-32

Pierwsza z prawej - córka Jana Chałupy, Helena (ur. 1925 r.) jako harcerka.

(...) po skończeniu wojny 1939 - 1945 z konieczności wyjechał z Kałusza do Polski, pozostawiając ładny nowy dom (...)

Dziękujemy p. Łukaszowi Sieńko za udostępnienie zdjęć zamieszczonych w tym poście.

Zrobię wszystko, by przeżyć

2009-05-11T10:14:00.001+02:00

Lata 1942-1945 odcisnęły się na zesłańcach do Kazachstanu tragicznym piętnem. Wielu ludzi zmarło z głodu, nędzy i zimna. Warunki bytowe urągające godności ludzkiej okazały się dla nich zbyt trudne. Ci, którzy przeżyli, szukali wszelkich sposobów, by zaspokoić głód. Polacy i zesłańcy innych narodowości zdążyli się już przekonać, że 200g chleba dziennie nie jest w stanie uchronić od śmierci głodowej, zwłaszcza jeśli od świtu do nocy jest się zaprzęgniętym do niewolniczej pracy. Żeby zdobyć coś do jedzenia, coś, co jakoś zapewniałoby przetrwanie, trzeba było to ukraść. Sybiracy imali się więc najróżniejszych sposobów, by potajemnie zaopatrzyć się w pożywienie.
Wspomnienia pani Władysławy:

Wiosną Zbyszek [młodszy brat pani Władysławy] pracował przy zasiewie pól. Jeździł na siewniku z Rosjanką. Dojeżdżając do lasu, dziewczyna zeskakiwała z siewnika i chowała w ziemi woreczek pszenicy. W ten sposób schowali kilka woreczków, ale nie można było ich wynieść. Po obsianiu tego pola moja mama i matka tej dziewczyny poszły do lasu niby po chrust i suchą trawę dla owiec. Nacięły suchej trawy, odnalazły zaznaczony schowek i podzieliły się woreczkami, które owinęły suchą trawą. Lasem pokryjomu wróciły do domu. Rosjanka miała żarna i mieliły pszenicę na kaszę albo na grubą mąkę. Ratowało nas to od głodu.

Szczęście miał najmłodszy z czwórki rodzeństwa, Władysław, który w chwili wywózki miał 10 lat. Szczęście nie polegało na lżejszej pracy, gdyż od 10-letniego chłopaka wymagano takiego samego tempa i wysiłku jak od dorosłych. Władzio odkrył jednak źródło pożywienia, które podbudowało jego zmizerowany organizm i pozwoliło przeżyć.

Młodszy brat Władzio pasł owce u kołchoźników za kromkę chleba. Przeważnie cierpiał głód, osłabiony zasypiał. Owce się porozbiegały po zaroślach. Wtedy wszyscy szukaliśmy, aby ich wilki nie dopadły.
W stadzie były jagnięta. Władzio widział, jak one ssały owcę i wpadł na pomysł,żeby je samemu ssać. Owcze mleko tłuste i pożywne podbudowało mu siły.

Nędza i głód najtrudniejsze okazały się dla matki czwórki rodzeństwa.

Mama ratując nas od głodowej śmierci sama bardzo cierpiała. Była cała opuchnięta, każdą odrobinę pożywienia oddawała nam. nastało lato, mama zbierała w stepie dzikie poziomki, a ja przynosiłam z pracy garść ukradzionej pszenicy. To pozwoliło nam przetrwać.

Zbyszek, trzeci z czworga dzieci Agafii został zatrudniony do pracy przy koniach. To zapewniło mu lepsze warunki niż pozostałej trójce. Dostawał nawet mięso. Mięso spełniało zapewne wszelkie wymagania ścierwa, ale jednak było, a to już coś.

Zbyszek został zatrudniony w stadninie koni. Warunki miał lepsze, otrzymywał pół kg chleba, zupę i jakąś ugotowaną baraninę. Jeździł konno wokół stada pasącego się w stepie i pilnował, żeby wilki nie grasowały w pobliżu. W południe zapędzał je do wodopoju do pobliskiego jeziora. Zimą było gorzej. Konie pasły się w stepie, odgrzebując kopytami trawę. Watahy wilków podchodziły do stada i wtedy we dwóch stukali w jakieś żelastwa, palili ogniska i hałasowali, żeby je przegonić. Na noc zapędzali je do stajni i na zmianę pilnowali objeżdżając konno okolice stadniny. Pracował tam do chwili powołania do wojska w wieku 17 lat. Był dwa razy ranny, ale wojnę przeżył.

O tym, co dla zesłańców oznaczało powstanie armii Andersa, następna notka.

Człowiek i wilk

2009-05-07T22:24:00.001+02:00

Przyzwyczailiśmy się do tego, że my, ludzie, choć mamy bezpośredni kontakt z przyrodą, pozostajemy niejako poza całym ekosystemem. Nad nim. Sterujemy nim i, kolokwialnie rzecz ujmując, rozstawiamy zwierzynę po kątach. Czasem jednak, w ekstremalnych sytuacjach zdarza się, że człowiek sprowadzany jest z powrotem do rangi zwykłego ssaka. Sam staje się obiektem polowań, jeśli jedynym dostępnym dla drapieżnika mięsem jest właśnie mięso ludzkie.
Polskim zesłańcom do Kazachstanu oprócz walki z zimnem i głodem przyszło mierzyć się z tamtejszą przyrodą. Również i z tej strony mogli być narażeni na niebezpieczeństwo. Dwa zdarzenia ze zsyłki wspomina pani Władysława.

W 1941 roku zostaliśmy objęci amnestią i przenieśliśmy się do kołchozu Trojek w Presnowskim rejonie. Tu warunki do życia były mniej tragiczne. Mieszkaliśmy kątem u Rosjan, za co pomagaliśmy im przy robotach w ogrodzie, zbiorze siana dla krów, wyrębie lasu - przygotowywaniem opału na długą zimę [trwającą] prawie siedem miesięcy.
Pracowałam też w brygadzie przy zbiorach zboża i młóceniu także zimą. Codziennie piechotą chodziłyśmy z siostrą kilka kilometrów na pola do pracy, a w południe dostawałyśmy zupę, 200 g chleba i kawałek baraniny. Pod wieczór wracałyśmy do domu drogą obok lasu. Wyszłyśmy zza zakrętu i zobaczyłyśmy, że na skraju sasu przy drodze, może  50 m od nas siedzi sobie wilk. Płowy był, trudno go było go dostrzec i odróżnić od płowych traw i krzewów. Stanęłyśmy jak wryte i powoli nie odwracając się zaczęłyśmy się wycofywać i modlić. Nie wiem, ile to trwało, każda minuta była wiekiem. Wycofałyśmy się może 40 kroków i widzimy, jak wilk wstaje, rozejrzał się i poszedł w las. Zaczekałyśmy, aż inni ludzie dołączą do nas, i wróciłyśmy szczęśliwie do domu.

Jak już wspomnieliśmy w poprzedniej notce, lata 1942-1945 bardzo tragicznie zapisały się wśród Polaków. Wielu zmarło z głodu i zimna, ponieważ Armia Czerwona zabierała kołchoźnikom wszelkie, najdrobniejsze nawet odłożone zapasy. Pani Władysława razem z siostrą Heleną i mamą chodziły w step, odgarniały śnieg i zbierały plewy, które ratowały ich od śmierci głodowej. Zdarzało się, że powrót bywał bardzo niebezpieczny.

Zapadał zmierzch i pora wracać do posiółka, żeby zdążyć przed nocą. Po zapakowaniu tobołka zobaczyłyśmy, że z zarośli około 100 metrów wychodzą wilki. Było ich pięć, może osiem. Opanował nas strach, zaczęłyśmy się głośno modlić i  bardzo powoli ruszyłyśmy w kierunku posiółka. Widać łaska Boża miała nad nami opiekę. Wilki stały w miejscu i pewnie nie były głodne. Szczęśliwie doszłyśmy do domu.

Egzamin z życia

2009-04-30T10:51:00.001+02:00

Zima kojarzy nam się zazwyczaj bardzo pozytywnie. Narty, sanki, śnieg, lepienie bałwana, ferie zimowe, święta Bożego Narodzenia. Tak jest dzisiaj. Jednak niespełna 70 lat temu w Kazachstanie kojarzyła się ludziom tylko w jeden sposób: ze śmiercią i z głodem.

Dla zesłańców z Polski nastał bardzo ciężki czas. Nie było co jeść, ponieważ zaprzestano wydawania nawet tak głodowych racji jak dotychczas, czyli 200 g chleba dziennie. Przecież nie odbywały się prace w polu, a chleb był "zapłatą" za codzienną harówkę. Żeby nie zginąć śmiercią głodową, trzeba było zrobić cokolwiek.

Po przyjściu silnych mrozów mama i druga Polka, nasza sąsiadka sprzed wojny wzięły sanki, trochę ocalalych po ojcu rzeczy i poszły do kołchozu odległego o 30 km. Drogi nie było żadnej, śnieg po kolana, mróz i wilki w zaroślach. Na wieczór dobrnęły do zabudowań ledwie żywe. Litościwi, dobrzy ludzie dali im jeść i przenocowali w ciepłych chatach. Po wymianie tych rzeczy na produkty ogrzane i nakarmione ruszyły w powrotną drogę. A myśmy się modlili, żeby szczęśliwie powróciły i nie zamarzły w stepie. Po trzech dniach koszmarnej wędrówki zjawiły się obie ledwie żywe, zamarznięte jak sople, ale szczęśliwe, że udało im się zdobyć trochę żywności. Doczekaliśmy wiosny i zaczęła się znowu praca w polu i w lesie.

Zima z przełomu lat 1940-1941 była ciężka. Najgorsze jednak miało dopiero nastąpić. Oto wspomnienia pani Władysławy:

Rok 1942-1945 wojna pochłonęła jakiekolwiek zapasy. Wojsko wywoziło resztki ziarna i bydło, odbierali je kołchoźnikom. Zapanował straszny głód, to było na przednówku, jeszcze w polu nic nie urosło, żeby można było cokolwiek ukraść. Wielu ludzi umarło z głodu, między innymi rodzina gieroja sowieckoho sojuza. Chora matka i sześcioro dzieci zmarli z głodu i zimna. Nikt z wladzy się nimi nie interesował.
Gieroj przyjechał na urlop, to chciał tych partyjnych przy władzy pozabijać. Im się nic nie stało, dla siebie mieli wszystko potrzebne do życia.
W roku 1942 nastała straszna zima. Nie otrzymaliśmy zarobionego ziarna za trudodnie [dni pracy], bo wojsko wszystko powywoziło. Chodziłam z mamą albo siostrą w step, tam gdzie stały sterty słomy po omłuconym zbożu. W miejscu odkopanym ze śniegu, gdzie były plewy, brałyśmy je do rąk i wydmuchiwały. Po paru godzinach uzbierało sie kilka garści różnych ziaren polnych chwastów, kilka zbożowych, a najwięcej ziaren lebiody czarnej jak węgiel. [...] Uzbierane ziarno mama ugotowala w małej ilości wody i podprażyła na patelni. Czarne to było jak węgiel i zgrzytało w zębach,a le trochę głodu zaspokoiło.

Wszyscy liczyli na to, że z końcem zimy zniknie widmo śmierci głodowej. Mylili się. Działania wojenne prowadzone na szeroką skalę sprawiły, że wojsko co rusz ograbiało zesłańcow z wszystkiego, co mogło nadawać się do jedzenia. Straszliwy głód przyszło Polakom cierpieć do samego końca.

Gułag - sowieckie obozy koncentracyjne

2009-04-26T11:28:00.001+02:00

Zanim napiszemy kilka słów o mężu Heleny (która w grudniu, w nieogrzewanej ziemiance, do której przez dach z gałęzi wpadał śnieg, urodziła syna), musimy opowiedzieć o miejscu, w którym się znalazł. A znalazł się w Gułagu.

Gułag, który w swojej słynnej książce opisał Aleksander Sołżenicyn, to skrót od Gławnoje Uprawlenije Isprawitielno-Trudowych Łagieriej i Kolonij, czyli Głównego Zarządu Poprawczych Obozów Pracy. Obozy, w których przetrzymywano zarówno pospolitych przestępców, jak i niewygodny "element" polityczno-społeczny, zwano potocznie łagrami. 50-lat powojennego komunizmu zafundowało nam historyczne pranie mózgu, dlatego dzisiaj zwykliśmy uważać, że w hitlerowskich obozach koncentracyjnych odbywał się mord na masową skalę, a łagry... to tam jakieś łagry były i koniec. Nic strasznego, a przynajmniej nie straszniejszego od obozów niemieckich. Tymczasem łagry były po prostu sowieckimi obozami koncentracyjnymi, w których tak samo jak w ich hitlerowskich odpowiednikach ludzie ginęli wskutek niewolniczej pracy ponad siły, głodu, chorób, zimna i morderstw po prostu.

Więźniowie przy budowie kanału Bałtycko-Białomorskiego. Źródło

W czasie wojny przebywało w łagrach ponad 2 miliony więźniów, czyli więcej niż we wszystkich obozach hitlerowskich razem wziętych!
Łagry nie zaprzestały swojego funkcjonowania z końcem II wojny światowej. W latach 50-tych więźniów było jeszcze więcej. Ich liczba sięgnęła 2,6 mln.
Władze sowieckie bardzo szybko odkryły, że niewolnicza praca jest nie do przecenienia. Tania i skuteczna. Nowy "element roboczy", gdy aktualny weźmie i wymrze, można było czerpać z okupowanych ziem. Więźniowie pracowali przy wyrębie lasów, budowie kanałów, w przemyśle ciężkim, a także w rozmaitych kopalniach.

Jedna z kopalni cyny i uranu w górach Butugiczang, w południowo-zachodniej Kołymie, na przełomie lat 1940-1950. Byliście kiedyś w muzeum hitlerowskiego obozu Gross-Rosen? Obrazek niemal identyczny! Źródło

Sowieckie obozy koncentracyjne rozciągały się od południa po daleką północ i wschód. Od Kazachstanu po Kołymę.

Mąż Heleny znalazł się w jednym z najcięższych obozów. W Karagandzie. Wspomina go pani Władysława:

Mąż siostry Heleny był w tym czasie aresztowany i zesłany do ciężiego obozu w Karagandzie. Aresztowali trzech, ale po roku czasu jakimś cudem dowlókł się do nas tylko jej mąż. To był szkielet. Stracił głos, nie był podobny do człowieka. Po kilku miesiącach powoli wracał do zdrowia. Po pewnym czasie został powołany do Armii Kościuszkowskiej. Do siostry nie powrócił. Znalazł sobie inną towarzyszkę.

System sowiecki niszczył społeczeństwa bardzo metodycznie i bardzo sprawnie. Najwłaściwiej było zacząć od skruszenia więzi miedzyludzkich. Gdy to się udawało, podporządkowanie sobie opornych nie nastręczało zbyt wielkich problemów. Strach i terror dopełniały dzieła.

Przed zesłańcami do Kazachstanu była zima. Jak ją przetwali i czy wszyscy dożyli do wiosny - o tym w następnej notce.

Zofia Ferenz - bohaterska postawa w czasie II wojny światowej

2009-04-21T23:11:00.002+02:00

Wybuch wojny przekreśla plany życiowe całej rodziny. Trzeba podjąć walkę, trzeba walczyć o przeżycie. Czas okupacji, bez względu na to, czy mamy na myśli okupanta sowieckiego czy niemieckiego, to czas tragedii dla niezliczonej ilości rodzin, również dla rodziny Jana i Zofii. Okupant sowiecki uznał tę rodzinę za wroga ustroju, za „kułaków”, których należy bezwzględnie wytępić. Tylko Opatrzności należy dziękować, że plany nie weszły w fazę realizacji. Do kolejnej, czwartej już wywózki około 70 tysięcy ludzi z Lwowa i okolicy, jaką przeprowadzało NKWD, przeznaczona była również cała rodzina Jana Ferenza. Deportacja miała się odbyć pod koniec czerwca. Wybuch wojny niemiecko sowieckiej 21.06.1941r. krzyżuje te plany. Zamiast zesłańców na Sybir tymi samymi pociągami już w drugim dniu wojny w pośpiechu ewakuują się oddziały NWKD i policji oraz napływowa ludność sowiecka.

Po zmianie okupanta z sowieckiego na hitlerowskiego życie staje się coraz cięższe.
W dniu 13 maja 1942 roku, w wieku 43 lat umiera mąż Zofii, Jan Ferenz. Ten, który dawał jej poczucie bezpieczeństwa i zawsze na niego mogła liczyć cała rodzina.

Zdjęcie grobowca Jana Ferenza na cmentarzu w Sichowie

Zofia pozostaje z piątką dzieci. Teraz to na nią spada obowiązek zadbania i troska o całą rodzinę.

W miarę czasu wzmaga się hitlerowski terror, powodując wzrost oporu miejscowej ludności.
W Pasiekach Zubrzyckich pod dowództwem Jana Niemsowicza ps. Niewicz powstaje pododdział Armii Krajowej „ Młyn”. Do niego poprzez złożenie przysięgi wstępują dzieci Zofii: Stanisław, Maria i Helena.
Dla Zofii Bóg, Honor i Ojczyzna to nie tylko słowa, lecz zasada jej życia. Nie zaprzestała codziennej czynności roznoszenia mleka i wykorzystała ją jako okazję do wspomagania tych, którzy walczyli w konspiracji. W drodze powrotnej z Lwowa za własne pieniądze robiła zakupy środków opatrunkowych i lekarstw. To wszystko ukrywała w bańkach i nie zwracając uwagi na patrole niemieckie wracała do domu. W domu cały ten towar córki sanitariuszki dostarczały do leśnych oddziałów AK lub pozostawiały na własną akcję. W mieszkaniu Zofii najstarszy syn Stanisław przeprowadzał kontrolę jakości i dokładności obklejenia każdej dostarczonej butelki samozapalającej, przeznaczonych do produkcji „ koktajlu Mołotowa”. Nigdy nie bała się o siebie, ale jako matka bała się o los swoich dzieci. Kiedy przychodził czas na akcję AK, za każdym wychodzącym dzieckiem kreśliła krzyż błogosławieństwa.
Długie godziny towarzyszyła swoim dzieciom poprzez czuwania i modlitwy, dopóki nie powróciły z akcji. Na tym jednak matczyna modlitwa się nie kończyła. Myślą obejmowała czas po przeprowadzanej akcji, ponieważ wiedziała, że w następnych dniach następują aresztowania. Słyszała strzały, kiedy w pobliskiej Zubrzy 19 lipca 1944 roku, doszło do zbrodni, w wyniku której Niemcy wraz z Ukraińcami rozstrzelali 25 Polaków za działalność partyzancką i uczestnictwo w akcji „Burza”.

Tablica upamiętniająca mord w Zubrzy

Zastanawiała się, czy to samo może zdarzyć się w Pasiekach, czy przyjdą do niej po jej dzieci.
Od 21 lipca 1944 roku w Pasiekach i okolicy jest już Armia Czerwona, a za nią węszące i wszystko wiedzące oddziały NKWD. Zofia jest bardzo nieufna w stosunku do nowego „oswobodziciela”, dobrze wie, że wyrok wydany przez Stalina na jej rodzinę nadal obowiązuje. Dlatego podejmuje dramatyczną decyzję o pozostawieniu całego dobytku i jak najszybszym wyjeździe z tamtych stron. Opuszcza Pasieki Zubrzyckie i z całą rodziną wyjeżdża pierwszym transportem, który został podstawiony na stację kolejową w Sichowie. Po trzech tygodniach tułaczki dociera w okolice Kłodzka. Tu za swoje 14-hektarowe piękne gospodarstwo pozostawione na Kresach otrzymuje na stoku góry 3 hektary kamienistej działki i zostaje dokwaterowana do wspólnego gospodarstwa rolnego.
Straciła męża i zdrowie, straciła cały zdobyty ciężką pracą dorobek swojego życia niczym biblijny Hiob. Teraz na obcej ziemi z dala od swoich bliskich i znajomych musi zaczynać swoje życie na nowo. Zofia ta drobna delikatna, lecz bardzo ufna Bogu kobieta podejmuje ten trud a Pan udziela jej swojego błogosławieństwa na tę nową, bardzo trudną i ciężką życiową drogę.

Zofia Ferenz zd.Pierzchawka umarła 04.12.1989 roku. Pochowana została na cmentarzu w Kłodzku obok swojej córki Heleny i wnuczki Elżbiety.

Opracował Stanisław Ferenz

Ferenzowie Jan i Zofia - część druga

2009-04-11T10:57:00.006+02:00

Wielka miłość Jana do Zofii zostaje ukoronowana ich związkiem małżeńskim.

Zdjęcie ślubne Jana i Zofii Ferenzów ze zbiorów Stanisława Ferenza

Żona Jana, Zofia Pierzchawka ur. 10.12.1904 w Pasiekach Zubrzyckich była najmłodszą córką z drugiego małżeństwa Rozalii zd. Czuczwara z Janem Pierzchawką.
Tato Zosi miał gospodarstwo rolne. Był myśliwym i posiadał bardzo dużą pasiekę pszczelarską, przy prowadzeniu której od najmłodszych lat pomagała mu jego najmłodsza córka. Praca w pasiece wykształciła u Zosi cechy, którymi potem kierowała się przez swoje całe życie: uczciwość i sumienność, dokładność i punktualność oraz wielką pracowitość w domu i gospodarstwie bez względu na pogodę i porę roku. Kiedy miała czternaście lat, w obronie Lwowa zginęli jej dwaj bracia Wojciech i Antoni. Wkrótce zmarł Jej Tato. Te tragiczne zdarzenia odcisnęły piętno na jej życiu i sprawiły, że szybko musiała się usamodzielnić.
Za mąż wyszła w wieku lat szesnastu. Po ślubie Zofia zamieszkała w domu męża na ojcowiźnie i prowadziła razem z nim gospodarstwa rolnego. Zajmowali się uprawą roli, produkcją mleka oraz jego sprzedażą. Praca w gospodarstwie była bardzo ciężka, ale wszystkie obowiązki dzielili między siebie.
Ich syn, Ludwik tak to wspomina:

Wstawali bardzo wcześnie, o świcie. Obrządek w stajni, potem mama doiła krowy a Tato zaprzęgał konie i jechał do pola. Mama wszystko to mleko z wieczornego i porannego udoju przelewała do trzech lub czterech baniek dziesięciolitrowych i na plecach w płachcie z jedną bańkę pięciolitrową z przodu szła kilka kilometrów do Lwowa. Był to dla drobnej kobiety straszny wysiłek. Potem było trochę lżej. Tato kupił kucyka, który był przeznaczony tylko do rozwożenia mleka. Tam to wszystko mleko roznosiła po domach. Szybko wracała do domu, bo była praca w polu, a wszystko wykonywane było ręcznie. Szybkie przygotowanie obiadu i znowu do pola. Wieczorem praca w stajni i tyle jeszcze obowiązków w domu. Kilka godzin snu i znów ten sam rytm dnia codziennego bez względu na pogodę, dzień tygodnia czy porę roku. W niedzielę nie pracowało się w polu, wtedy był czas na wyjście na wspólną Mszę Św. i wspólny rodzinny obiad.

Za sprawą tak ciężkiej pracy zdobyli środki na powiększenie swojego gospodarstwa i dokupili działki rolne.
W posiadaniu Ludwika Ferenza do dzisiaj znajduje się kilkanaście oryginalnych kontraktów kupna ziemi od miejscowych mieszkańców Pasiek, Sichowa, Wólki.

Własnoręcznie napisany aneks do kontraktu sprzedaży ziemi przez hr. Henryka Towarnickiego, posła na Sejm, z jego podpisem z dnia 21 VII 1929 roku.

Zofia i Jan starali się w ten sposób zabezpieczyć przyszłość swoich dzieci. Mieli ich pięcioro:
Stanisława, Marię, Helenę, Ludwika i Bronka. Tuż przed samą wojną w 1939 roku gospodarstwo rolne Zofii i Jana obejmowało prawie 14 hektarów ziemi ornej, siedem krów i trzy konie. Ten majątek uczynił ich najbogatszymi rolnikami w Pasiekach.
I jeszcze raz przytoczę słowa Heleny wtedy jeszcze Ginalskiej:

Twój dziadek Jan i twoja babcia Zosia to byli bardzo dobrzy ludzie pomagali innym, nikomu nie odmówili swojej pomocy. Kiedy twój dziadek z panem Sochą zgłosił się, żeby poręczyć mu kredyt pod budowę domu w Kasie Stefczyka, urzędnik mu odpowiedział: Panie Ferenz, Pan już nie może tego robić, bo wartość Pana poręczeń przekracza wartość posiadanego majątku. Nam też twój dziadek pod budowę domu pożyczkę poręczył.

Nigdy się jednak nie zdarzyło, żeby ktoś pożyczki nie spłacił. Spłata długów to była sprawa honoru, a dla tych ludzi honor był najważniejszą postawą moralną.
Wszystko to, co Jan i Zofia Ferenzowie osiągnęli dzięki swojej ciężkiej uczciwej pracy, co było ich dumą i stanowiło zabezpieczenie dla nich i ich dzieci, z początkiem wojny było podstawą, koronnym dowodem do wydania przez okupanta wyroku śmierci dla całej siedmioosobowej Rodziny. Cdn.

Opracował Stanisław Ferenz

Jan Ferenz

2009-04-05T15:49:00.002+02:00

Nie znałem osobiście Dziadka Jana. Zmarł bardzo wcześnie, 13 maja 1942 roku, mając 43 lata. Wspomnienia o nim na nowo ożyły w czasie rozmowy z Jego dziećmi: córką Marią i synem Ludwikiem oraz najbliższą sąsiadką Heleną Ginalską. Z tych rozmów wynikało jedno: był to człowiek bardzo religijny, kochający mąż i ojciec, uczciwy, sumienny i bardzo pracowity. Można by mnożyć epitety, które w sposób pozytywny charakteryzują Jego osobowość. Przytoczę jednak słowa Heleny Ginalskiej:„słuchaj, Tadeusz, powiem ci jedno, twój dziadziuś Jan to był tak wielce poważanym i szanowanym w Pasiekach, że to był Ktoś, ale nie tylko pisany przez duże K, ale w tym słowie każda litera była duża”.

Kim był ten KTOŚ?

Jan Ferenz urodził się 23.07.1899 roku w Pasiekach Zubrzyckich w domu nr 38. Był drugim dzieckiem Antoniego i Marii zd. Sęp. Jego starszą o pięć lat siostrę Katarzynę przedstawiamy na poniższym zdjęciu:

Katarzyna Czuczwara (zd. Ferenz).
Zdjęcie dzięki uprzejmości p. Marii Kołodko.

Jan mieszkał i pracował razem z rodzicami, lecz Jego młodzieńcze, szczęśliwe, beztroskie życie przerwał wybuch I wojny światowej. Już bardzo wcześnie, bo w wieku 17 lat wcielono go do armii austriackiej. Po okresie przeszkolenia w marcu 1917r. został przewieziony na front włoski pod Gorycję. We wrześniu w bitwie pod Isonzo w czasie zaciekłej walki został ranny w nogę. Początkowo wycofano go na tyły frontu do szpitala polowego, lecz tam w wyniku stale porarszającej się opieki medycznej i braku lekarstw, został urlopowany do domu. W czasie tego urlopu zdrowotnego w Pasiekach Zubrzyckich poznał i zakochał się w bardzo ładnej młodziutkiej dziewczynie, pannie Zosi.

Nastoletnia Zofia Pierzchawka z prawej, jej siostra Franciszka i kuzynka Południak

Człowiek, który kocha i jest kochany, szybko wraca do zdrowia. Po ranie postrzałowej została tylko blizna.Wiosną 1918 r. walka na froncie włoskim zaczyna przybierać na sile. Zaborca austriacki nie rezygnuje z najlepszego żołnierza, który na polu walki nie szczędzi życia, zdrowia, krwi i potu, z żołnierza polskiego. Jan Ferenz zostaje wezwany na komisje lekarską i ponownie wcielony do armii austriackiej. Na froncie Austriacy zmieniają taktykę walki. Polegała ona na uderzaniu małymi grupami dobrze wyszkolonych i uzbrojonych żołnierzy, którzy opanowują najbardziej newralgiczne punkty w obronie przeciwnika. Po przeszkoleniu w oddziałach szturmowych Jan zostaje przewieziony na front włoski pod Piawę. Oddział szturmowy Jana wdziera się głęboko w linię frontu włoskiego niszcząc nieprzyjaciela, ale nie mając wsparcia i zaopatrzenia musi się wycofywać ponosząc bardzo liczne straty. To nie z winy żołnierzy, lecz przez błędy dowódców oraz ogólnej sytuacji polityczno –gospodarczej. Od października następuje wyraźna przewaga Włochów, lecz nadal na froncie trwają bardzo zacięte walki.

W listopadzie Jan Ferenz z dużą liczbą żołnierzy dostaje się do niewoli włoskiej. Rozbrojonych żołnierzy w chłodzie i wielkim głodzie przemieszczono do obozu specjalnego. Umieszczono ich w barakach, za ogrodzeniem z drutu kolczastego. Przez prawie dwa miesiące w obozie jest traktowany jak najgorszy przestępca. Przeżywa tam prawdziwą gehennę głodzony, poniżany, bity i opluwany. Taki to los zgotowali Włosi młodemu polskiemu żołnierzowi. Jan nie może się pogodzić z tym, że został porzucony i pozostawiony na pastwę losu. Oszukany i wykorzystany przez dowódców zaborczej armii austriackiej. Kiedy On za nich i dla nich nie szczędził życia i krwi , oni w zaciszu gabinetów pod koniec I wojny światowej, gdy rozpadała się monarchia Habsburgów, oddają Jego kochany Lwów, Jego ziemię praojców pod władanie Ukraińcom.

W połowie grudnia Jan Ferenz wraz z pozostałymi jeńcami zostaje przetransportowany do obozu w La Mandria di Chivasso - koło Turynu. Tu tworzą się zalążki Błękitnej Armii.
Do Jana dociera wiadomość, że w walce o Lwów, o jego ojcowiznę, znowu leje się polska krew. W obronie Lwowa giną najbliżsi, dwóch młodocianych braci Jego dziewczyny. Po Wojciechu Pierzchawce zaginął jakikolwiek ślad. Antoni Pierzchawka, któremu oddano część i chwałę, pochowany jest na cmentarzu Orląt Lwowskich.

Jan Ferenz wie, że droga do wolności Lwowa i jego ojcowizny przez Francję jest dla Niego za daleka. On musi być już teraz tam, gdzie go najbardziej potrzebują. Jan wraca do Pasiek Zubrzyckich do rodzinnego domu i do Zosi jedynej, wielkiej miłości swojego życia. Wraca szybko, bo w jego domu i całej okolicy stoją hordy żołnierzy ukraińskich. On musi być ze swoimi bliskimi, zatroszczyć się o nich, dać im poczucie bezpieczeństwa. Cdn.

Opracował Stanisław Ferenz

Pasieki Zubrzyckie - podróż we wspomnieniach

2009-03-29T11:10:00.007+02:00

Chcąc jak najdokładniej opisać Pasieki Zubrzyckie udajemy się do „zagłębia pasieczan” w okolice Namysłowa. To właśnie tam w Wielki Piątek 17 Kwietnia 1946 roku dociera drugi transport rodzin z Pasiek Zubrzyckich, przesiedlanych ze swoich rodzinnych stron na Ziemie Zachodnie. Po tym transporcie następują kolejne, a ostatnie rodziny dojeżdżają w 1956 roku.
W Namysłowie odwiedziliśmy naszego kuzyna Józefa syna Janiny i Kazimierza Czuczwarów.

Na zdjęciu nastoletnia Janina Kutna, mama Józka, (kobieta w białej bluzce) ze swoją najbliższą przyjaciółką Marceliną Ferenz.

Zdjęcie udostępnione przez Weronikę Stachułę.

Józek, chociaż urodzony już tutaj, posiada dużą i szczegółową wiedzę na temat Pasiek oraz zamieszkujących tam rodzin, którą przekazali mu Jego rodzice. Obiecał mi, że wspólnie opracujemy monografię naszej małej kresowej Ojczyzny. W jej stworzeniu pomoże nam podróż do naszych rodzinnych stron, do Pasiek. Planujemy tam pojechać (a podczas rozmowy z kuzynem omówiliśmy szczegóły) i zapraszamy do wspólnej podróży wszystkich, którzy się tam urodzili, przeżyli swoje najpiękniejsze młodzieńcze lata i pamiętają każdy zakątek tej ziemi.

Następnie odwidziliśmy naszego wujka Antoniego Czuczwarę (od Bartosza) syna Józefa i Katarzyny zd. Gulewicz, urodzonego w 1921 roku w Pasiekach Zubrzyckich. Antoni mieszka obecnie wraz z swoją córką Zosią koło Namysłowa.

Zdjęcie Antoniego Czuczwary z własnych zbiorów

To była wizyta pełna wzruszeń. Od naszego ostatniego spotkania upłynęło ponad dwadzieścia lat, a my obaj zmieniliśmy się nie do poznania. I chociaż na naszych twarzach zaznaczył się upływający czas, jedno u wujka pozostało takie jak przed laty: jego uśmiechnięte oczy. Antoni Czuczwara jest osobą o ogromnym poszanowaniu dla drugiego człowieka. Jego serdeczność, otwartość i miłość do drugiego człowieka są szeroko znane. Jak dobrze być przy takim człowieku.
Moja ciocia Helena Ginalska mówiła, że rodzinę Czuczwarów od Bartosza nazywano Rodziną Miłosierdzia. Ja sam zresztą nie potrzebuję żadnych potwierdzeń innych osób na temat wielkości tej rodziny. O ich miłości przekonałem się sam, ponieważ siostra Antoniego Maria Czuczwara poświęciła swoje życie nam, dzieciom Stanisława Ferenza.

Ponadczterogodzinna rozmowa, którą mam zarejestrowaną, to skarbnica wiedzy o pasieczanach, ich życiu w okresie międzywojennym i czasie okupacji, o działalności w AK i ofiarach, jakie z tego powodu ponieśli. Wszystko to wykorzystam do następnych notek o Pasiekach Zubrzyckich.
Kiedy wujek dowiedział się, że chcemy pojechać do ziemi naszych Ojców, zaśpiewał nam tę pieśń.

Jaki piękny i mocny ma głos ten 88 letni pasieczanin! To było dla nas niezwykłe przeżycie. „Na brzegu rzeki usiedliśmy i płakali, wspominając Syjon” - głoszą słowa jednego z psalmów. Pieśń zaśpiewana przez Antoniego wzbudziła w nas ten sam rodzaj tęsknoty. Tęsknoty za krajem na zawsze utraconym.

Opracował Stanisław Ferenz

cb5fccfb30d71a2c7aabcaff99a24482

Sowchoźnik - nowy gatunek niewolnika

2009-03-22T21:07:00.001+01:00

Rodzina Lechów, jak pozostali Polacy, została w Kazachstanie przymuszona do pracy ponad siły. Od rana do nocy starali się wypełnić wyśrubowane normy, by dostać 200 g chleba. 16-letnia Władysława tak opisuje swoje obowiązki:

 Ja dostałam wóz z parą wołół i podjeżdżałam do kombajna, który wsypywał zboże do wozu i odwoziłam je do szopy. Należało szybko wracać z powrotem, zanim kombajn obkosi dookoła pole. Woły nie chciały mnie słuchać, nie umiałam sobie z nimi poradzić i stale się spóźniałam z objazdem. Sypały się przekleństwa, które musiałam w milczeniu wysłuchiwać

Siostra Władysławy, 18-letnia Helena (która spodziewała się dziecka) i mama, Agafia zostały przydzielone do strzyżenia owiec. Na zmianę przytrzymywały zwierzęta i strzygły. Zbyszek, dwa lata młodszy od Władysławy, który miał za zadanie wozić ziarno do spichlerza, doświadczył w katorżniczej pracy wypadku:

Zbyszek woził ziarno do spichlerza i tak niefortunnie upadł, że wóz przejechał mu nogę. Zawieźli go do szpitala odległego o 30 km. Siostra zaniosła go z wozu na plecach - założyli mu gips i pozostał tam dwa tygodnie. Raz w tygodniu listonosz jechał konnym wozem po pocztę i mąkę z młyna, przywiózł Zbyszka do nas. Przez pewien czas nie mógł pracować, zanim się noga nie wygoiła, ale 200 g chleba otrzymywał.Po wyzdrowieniu przydzielono go do sianokosów.

Niewolnicza praca i straszne warunki życia miały wyniszczający wpływ na Polaków. Najgorszy jednak był głód.

[Zbyszek] miał lat 14, a że był rosły, wyglądał na 18, więc dali go do ciężkiej pracy. Podawał widłami całe bele siana na stertę. Wstawał o świcie, zjadał trochę zupy (to jest roztartą przenicę ugotowaną na wodzie) i o kawałku chleba pracował do wieczora. Czasem Rosjanie dali mu coś do jedzenia, byli dobrzy ludzie, oni też byli potomkami zesłańców, współczuli nam i nauczyli jak ukraść garść pszenicy, żeby ratować się od głodu.

Życie na pszenicznej papce i kawałku chleba musiało mieć swoje zdrowotne konsekwencje. Zbyszek, który ledwo co wrócił do zdrowia, zachorował po raz drugi.

Zbyszek z przepracowania i wycięczenia dostał kurzej ślepoty. Wracał do domu, póki słońce nie zaszło, ale jak pracował daleko i nie zdążył, to go ktoś z robotników przypowadzał, bo nie widział, jak dojść do swojej ziemianki.
Mama wzięła trochę ocałąłych rzeczy, poszła do odległego posiółku do Kazachów i wymieniła za trochę masła i mąki. Ja poszłam do biura  powiedziałam, co się z bratem dzieje, że nie może pracować, a że był dobrym robotnikiem, kierownik wypisał kartę do magazynu, na którą dostałam trochę wątroby, kawałek oślizłego ścierwa i pół kilograma łoju. Po trzech tygodniach stan jego zdrowia poprawił się. Następnie pracował przy kąpaniu owiec w kreolinie chorujących na gruźlicę, a padnięte wywoził daleko w step i zakopywał.

Wiosna i lato w kontynentalnym klimacie Kazachstanu dobiegły końca. Zima przyniosła rodzinie Lechów i innym zesłańcom prawdziwy horror.

Z nastaniem zimy upchano nas po kilka rodzin w ziemiankach z piecem. Dach był z gałęzi przykryty darniami i śnieg w czasie burzy sypał do środka. Mrozy dochodziły do -40 i -50 stopni. Dali nam pozwolenie na wycięcie drzewa w lesie, który był zasypany po czubki. Wszyscy, którzy mieli się w co ubrać, poszli odkopać śnieg i napiłowali trochę drzewa. Było ono zamarznięte i mokre, z trudem się paliło. 
Woda zamarzała we wiadrach, cierpieliśmy głód i nędzę. Insekty obrzydzały nam życie. Chleba nie było przez kilka miesięcy, ponieważ nikt nie pracował w takie mrozy i wszelka praca ustała. Na Boże Narodzenie mieliśmy po garstce otrąb i nie było nawet się czym podzielić.

W takich ekstremalnych warunkach siostra Władysławy, Helena, urodziła dziecko.

17-go grudnia moja siostra Helena urodziła synka i dała mu na imię Marek. Jak to dziecko przeżyło w takiej nędzy, zimnie i głodzie, trudno sobie dzisiaj wyobrazić. Cała rodzina i mieszkańcy ziemianki pomagali to dziecko ocalić od zamarznięcia i głodu. Rosjanka, która odbierała to dziecko, przyniosła trochę dobrego mleka. Bardzo chorowało to maleństwo, ale dzięki Bogu przeżył to zesłąnie, wrócił do Polski, ukończył studia i obecnie doczekał się swoich wnuków.

Co działo się w tym czasie z mężem Heleny? O tym w następnej notce.

Ludwik Chałupa

2009-03-11T07:27:00.001+01:00

Ludwik Chałupa to najmłodszy syn Augustyna Chałupy i Józefy Janiczek. Ludwik urodził się w 1895 r w Nowosielicy. Zmuszony wraz z rodziną do ucieczki przed barbarzyństwem UPA opuścił swoje rodzinne strony i osiedlił się w Polsce. Był on bratem Józefa, którego fotografia rodzinna oraz kartka pocztowa do brata Karola zamieszczona jest tutaj. Józef w tej korespondencji wspomina o swoim najmłodszym bracie Ludwiku pytając o Jego zdrowie. Ludwik był kuzynem Edwarda Chałupy. Tak Edward wspomina o swoim kuzynie w pamiętniku:

A teraz najmłodszy syn z rodziny Augustyna - Ludwik, żonaty z Marią Adler, dzieci Stanisław, Wacław i córka Czesława, zamężna, nazwiska męża nie znam. Tak się kończy rodowód pierwszego syna, Augustyna, z pierwszych rodziców, Józef Chałupa i Magdalena z domu Kelnar, osiadłych w Nowosielicy pow. Śniatyń woj. Stanisławów.

Poniżej zdjęcie Ludwika wraz z żoną Marią z d. Adler wykonane z okazji złotego jubileuszu ślubu w roku 1970.

Zdjęcie ze zbiorów J.S. Ferenzów

Rodzina Bartoniów

2009-03-08T10:03:00.009+01:00

W dwóch poprzednich notatkach (tutaj i tutaj) wspominaliśmy o siostrach Annie oraz Marii Chałupa, żonach Antoniego Chałupy (po śmierci Anny Antoni poślubił Marię).
Siostry pochodzą z rodziny Bartoniów. Bartoniowie, podobnie jak Chałupowie, w drugiej połowie XIX w., u schyłku Wiosny Ludów, przybyli z Moraw na Huculszyznę i osiedlili się w Nowosielicy. Ojciec Anny i Marii, Jan Bartoń urodził się w 1840 r. w Czechach, w 1870 r. poślubił Annę Lochsmidt (ur. w 1848 r.), zmarł w Nowosielicy w 1906 r. Trudnił się prawdopodobnie, jak większość mieszkańców Nowosielicy, górnictwem. Ze związku Jana i Anny Bartoniów urodziło się dziewięcioro dzieci: wspomniane już Anna i Maria, poza tym Wincenty, Wilhelm (William), Jan, Joanna, Marta, Antonina oraz najmłodszy Franciszek.
Po śmierci męża Anna oraz jej dzieci z rodzinami wyemigrowali do Kanady.

Anna Bartoń, z domu Lochsmidt
Zdjęcie ze zbiorów Sharon Dyer

Anna Bartoń, z domu Lochsmidt zmarła w 1933 w Des Moines w stanie Iowa, w U.S.A.
Na ponizszej fotografii wykonanej w 1913 r., w Edmonton w st. Alberta, z okazji ślubu Wacława Fridela i Róży Stebleckiej, widzimy część rodzeństwa Bartoniów:

Tylny rząd, od lewej - Franciszek (Frank) Bartoń, Ludwina Bartoń z domu Derduick (żona Jana Bartonia, brata Franka), Jan Bartoń, Wincenty Fridel (brat Wacława Fridela) oraz syn Wincentego Michał (Mike) Fridel, Peter Frick, Józef Piątkowski.
Zdjęcie ze zbiorów Sharon Dyer

A oto kolejna fotografia udostępnione nam przez P. Sharon Dyer, przedstawiająca jej dziadka Franciszka Edwarda Bartonia, najmłodszego syna Jana Bartonia i Anny Lochsmidt:

Poniżej przytaczamy treść notatki pogrzebowej opublikowanej w 1959 r. w "The Barrhead Leader Newspaper" przedstawiającej pokrótce życiorys Franka Bartonia. Notatkę odnalazła i udostępniła P. Sharon Dyer:

The Barrhead Leader Newspaper
Dated October 7, 1959
Obtained by Sharon Dyer

F. Barton, Old Timer Passed Away Sudddenly

Death claimed another old timer of the Barrhead district in the person
of Frank Barton on Friday, October 2nd.  Mr. Barton had not been
feeling well in the morning and his son William brought him to St.
Joseph’s Hospital in Barrhead where he passed away suddently in the early afternoon
of the same day – a very decided shock to the whole district.

Mr. Barton was born in Kosuf, Austria, sixty-nine years ago and spent his boyhood
there.  He would have been 70 on December 3, 1959.  He came to Canada in 1907 and settled at Edmonton.  In 1913 he moved to the Barrhead district and took up a homestead.
One year later, August 11, 1914 he married Johanna Piatkowski and of this union
four children were born.

For many years he was Councillor in Division 5 of Lac Ste. Anne Municipality and was also chairman of the Board of Directors of the Barrhead Municipal Hospital District
No. 67.

Funeral services were held at 11:00 a.m. in the Barrhead Catholic Church,  Rev. C. Poirier officiating and interment  was made in the Roman Catholic cemetery.  Pall bearers were Messrs. Joe Fridel, Mike Pess, Clarence Pess, Steve Barton, Peter Barton and Mike Barton, all nephews of the deceased.  He leaves to mourn his sudden passing his loving wife, three sons  Stanley of Lawton, William and Frank Jr. of Barrhead, and
Mrs. Clayton (Wanda) Graham of Concordia, Kansas, also 12 grandchildren.

List z frontu

2009-03-03T20:59:00.002+01:00

W naszych archiwach zachował się list Edwarda Chałupy, ostatni jaki wysłał z frontu do najbliższych. List napisany 6 sierpnia 1944 r. nigdy do domu nie dotarł, żona nigdy nie przeczytała pełnych troski i niepokoju, ale i pocieszenia słów męża. Dlaczego? W międzyczasie, w nocy z 1. na 2. listopada 1944 r. żona Edwarda - Maria oraz dwójka jego dzieci - Zofia i Zbigniew, zostali zamordowani przez banderowców UPA. Edward stracił wszystko, co miał najcenniejszego. Co czuł ten człowiek w chwili, kiedy otrzymał z powrotem napisany przez siebie list, a na którego rewersie widniała adnotacja: "adresat nieznany"?

W miejscu dnia 6/VIII 1944
Moja droga Marysiu i dzieci!
Choć nie wiem, jaki los spotka ten list, to jednak pragnę Wam napisać parę słów. Otóź ja się jakoś trzymam i nic mnie nie grozi, ja jestem razem ze [nieczytelne], chodzimy z ludźmi do lasu na robotę, jako mię [nieczytelne]. Jestem od was daleko trzysta km i prawdopodobnie mamy wyjechać do Polski, a też krążą pogłoski, że starych mają zwalniać.
Marysiu! O mnie się nie martw, patrz, ażeby Wam było dobrze i ja się o Was bardzo martwię co z Wami jest, czy żyjecie, czy nie głodujecie i jak sobie radzicie, bo mnie się zdaje, że i Helusi już nie ma w domu, bo tu widziałem dużo dziewcząt wziętych do wojska i ja patrzyłem, czy nie zobaczę Helusi, bo jeden ojciec spotkał się z córką.
Marysiu! Uważaj na siebie, a Zbyszek niech jest posłuszny i Zosia.
Całuję Was do widzenia. Edzio pa.

Jan Chałupa, syn Antoniego

2009-03-02T21:15:00.000+01:00

Na zdjęciu poniżej znajduje się Jan Chałupa syn Antoniego Chałupy i Anny Barton (pierwszej żony Antoniego). Jan urodził się w roku 1881 w Nowosielicy, jako dwudziestolatek wyjechał wraz z rodzicami i rodzeństwem do Kanady.

Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi Ferenz

Zdjęcie zostało wykonane w latach 40. XX stulecia i przedstawia Jana Chałupę najprawdopodobniej przed jego domem w Edmonton w prowincji Alberta.
Kolejne zdjęcie przedstawia Jana Chałupy wraz z jego córkami:

Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi Ferenz

Fryzury, jak i ubiór postaci wskazują na poczatek lat 60. ubiegłego stulecia. Jan Chałupa zmarł w 1965 r.

Dzięki uprzejmości P. Sharon Dyer przedstawiamy kopię notki pogrzebowej dotyczącej żony Jana - Malviny Chałupy, wydrukowanej w regionalnej gazecie - Edmonton Newspaper Journal:

Zdjęcie dzięki uprzejmości Sharon Dyer

Początek klęski... (1939-1944)

2009-02-28T19:15:00.006+01:00

Przedstawiamy dalszy ciąg pamiętnika Edwarda Chałupy. Lata 1939 -1944, okupacja niemiecka i rosyjska. Relacja naocznego świadka.

Był to początek klęski mej, mojej rodziny i narodu polskiego, który w niczym nikomu nie zawinił, tak zaczęło się, będąc na małym spoczynku rano, w pierwszych dniach września 1939 r. w komisariacie P.P. usłyszałem komunikat radiowy, że Niemcy napadli na Polskę (...)

Równocześnie po wkroczeniu do Polski wojska ZSRR, zaczęły się zebrania i demonstracje, pierwsze takie zebranie odbyło się na placu, obok urzędu gromadzkiego (...) 
Ale wróćmy jeszcze raz do tych zebrań (mitingów), jak to się odbywało i w jakim celu. Te mitingi odbywały się prawie co dnia, a jak zwoływano na mitingi, otóż ja mieszkałem przy granicy sąsiedniej wioski - Dżurów, moja wieś - Nowosielica, dzieliła ją rzeka Rybnica, toteż jedna część nazywała się podgóra, a druga zarzeka, ja mieszkałem pod górą, tuż nad rzeką, to przychodził mesjasz z trąbką na zarzekę, trąbiąc stale posuwał się przez wieś w kierunku granicy Rożnowa, około 1,5 km, następnie przeszedł przez rzekę, pod górę i tam kończył swoje wywody trąbkowe, w ten sposób odbywały się wołania na te mitingi, co omawiano na tych zebraniach formalnie - nic poważnego, przemawiał głowa Sel - rady, był to formalny leń, znany jako lekkoduch, powiada do gospodarzy - gnoje wozić (obornik), a wokół mnie ruszył szmer, a ty taki, a ty siaki, a mię kto kiedy mówił - gnoje wozić, my wiemy kiedy mamy wozić, oczywiście tylko szemrano, wyglądało to tak, jakby kowal kuł konia, a gęś nogę nastawiała. Te zebrania były po to, ażeby ludzie nie mieli spokoju i wytchnienia, czy deszcz, pioruny, śnieg, zawierucha, mróz, to wszystko jedno, musiało się być, ażeby nie zostać przeciwnikiem, dlaczego mówię, że te zebrania były niepotrzebne, wieś miała 10 dziesiętników, od 110 zwani dziesiętnikami, ci musieli co dnia, rano, zgłaszać się po rozkazy, otóż po co miting, owszem, niech by tam od czasu do czasu, w jakichś ważnych sprawach, a nie na jakieś widzi mi się.

Najgorsze to były początkujące miesiące pod okupacją rosyjską, bo niezależnie, że byłem ciągany po N.K.W.D., trzeba się było spodziewać każdej nocy, że zostanę wywieziony, bez powrotu, jeżeli noc przeszła w trwodze bez wywozu, wiedziałem, że parę godzin zostanę w domu, a miejscowi dzikusy starali się dać dowód wyższości nade mną, co w prawdziwym socjalizmie jest bezwzględnie zabronione, poza tym, jeżeli były jakieś roboty w gromadzie, jak na przykład czyszczenie dróg od śniegu itp., to mię nigdy nie pominięto, musiałem być wszędzie, według upodobania rezunów, w końcu było tego za mało, spodobało się dzikiej hordzie wysłać mię do Karpat na robotę (...)

Ponieważ byłem dziesiętnikim, po śniadaniu udałem się do Sel - rady po tzw. Rozkazy, w urzędzie spotkałem sekretarza przy spisywaniu bydła, zapisałem i ja, po przeciwnej stronie było spotkanie spółdzielni produkcyjnej, referowane przez politruka, wtem przyszedł posłaniec, ażeby wszyscy przeszli na drugą stronę, że referent chce coś do ludzi przemówić, ponieważ ów sekretarz ani z ludzi, nikt się z miejsca nie ruszył, ja też siedziałem, wezwanie się powtórzyło, a że dalej nikt nie poszedł, po raz trzeci przyszedł sam referent, wówczas przeszliśmy wszyscy na tą drugą stronę, gdy wszedłem ja, zebrani wytrzeszczyli na mnie oczy, jak na egzotyka, ja szybko skręciłem się, wszedłem w lukę, za piec, który był nieco oddalony od ściany, stamtąd obserwowałem wszystkich, a mnie nikt, następnie zaczął przemawiać ów politruk, następująco, w języku ruskim, ja przetłumaczę po polsku. Otóż towarzysz Mołotow powiedział podać do wiadomości obywatelom, że Niemcy napadli na nasze granice itp. I tak dalej, między zebranymi powstawała cicha, niewymowna radość, ja ich rozumiałem, jak brzuchomówców, byłem jeden Polak między zgrają rezunów, a gdy już zostali rozpuszczeni, czyli zebranie rozwiązane, jak powychodzili na dwór, to radościom nie było końca, , póki ich na oczy widziałem, ja na siebie nie dałem poznać żadnego wrażenia, jak by nic nie zaszło, spełniałem obowiązki nałożone do końca, bo wiedziałem, że ci miejscowi i ci przybysze i ci co przyjdą to ciężkie wrogowie narodu polskiego, wywożonego w głąb Rosji, za to tylko, że byli Polakami, niemieccy najeźdźcy mordowali, chcąc zmusić Polaków do uległości, a miejscowi rezuny mordowali pod egidą inteligencji i k---u ukraińskiego, dookoła ciężkie wrogowie, a my , jednostki polskie, jak nadzy w cierniu. I tak te moje obowiązki dziesiętnika trwały do 29 czerwca 1941 r.

Jak nastąpiła zmiana, jak przyszli Niemcy, co dało się zauważyć na pierwszy rzut oka, zaznaczam, że nie myślę chwalić Hitlera, bo obaj ciężkie wrogowie narodu polskiego, jak ten z zachodu, tak i ten ze wschodu, ale napiszę tak jak było i jak było w mojej miejscowości i powiecie. Przede wszystkim nastąpiła cisza i spokój, ucichły trąbienia na sądny dzień, ustały męczące mitingi, nie groziło wywiezienie na Sybir, bez znaku życia, pozostawiono, niech szewc robi buty, kowal kuje konie i wozy, a rolnik niech swym porządkiem pracuje na roli, można było wyczuć pewnego rodzaju powagę władzy (...)

(...) w końcu sierpnia 1943 r., życie układało się w wielkiej niepewości, nie z powodu Niemców, ale z powodu rodzimych rezunów ukraińskich, w ten sposób przyszła zima, nadszedł marzec 1944 r., jeszcze śniegowy, Niemcy się cofają, hydra rezunów ukraińskich przystępuje do mordowania Polaków, kryjemy się po lasach, Niemcy wycofali się do Karpat, wojska radzieckie zajęły linię Prutu, Śniatyń, Zabłotów, Kołomyja, miedzy Prutem, a Czeremoszem bezkrólewie hordy ukraińskie grasują, Polacy chronią się pod władzą radziecką, zamieszkaliśmy czasowo w opuszczonych przez hitlerowców, pożydowskich domach, było to pod koniec kwietnia, początki maja 1944 r. 

Dnia 10 maja 1944 r. zostałem powołany do wojska polskiego, w wieku 49 lat i dwa miesiące, ze Zabłotowa, pow. Śniatyń, było nas 405 Polaków, skierowano nas rzeką do Sum, na Ukrainie, celem uzupełnienia II armii Wojska Polskiego (...)

Antoni Chałupa - z Nowosielicy za Ocean

2009-02-24T10:51:00.003+01:00

To wspaniale, że ten blog sprzyja odnajdywaniu więzi rodzinnych. Wiele się o sobie samych i naszych bliskich dowiedzieliśmy. Sharon Dyer z domu Barton przekazała nam informacje o swoim przodku, Antonim Chałupie, synu Józefa Chałupy i Magdaleny z domu Kelnar. Jak sama pisze, dzięki odnowieniu rodzinnych kontaktów mogła się wiele dowiedzieć o historii familii Chałupów i historii Polski.
Antoni Chałupa żył w latach 1855-1931. O Antonim wspomina Edward Chałupa w swoim pamiętniku:

Następnie przejdziemy do Antoniego, w dalszym ciągu syna Józefa i Magdaleny z domu Kelnar, żonatego, z domu Bartoń, troje dzieci - Jan, Anna i Aniela, po śmierci pierwszej żony żeni się z siostrą nieboszczki, z którą ma siedmioro dzieci: Karolinę, Marię, Michalinę, Antoniego, Wincentego, Wojciecha, Elżbietę, po czem wyjechali wszyscy do Kanady, gdzie wszystko rodzeństwo od drugiej żony wymarło. W Kanadzie urodziło się dwoje dzieci, które prawdopodobnie żyją, Antoni i jego druga żona dożyli sędziwego wieku, jak również rodzeństwo od pierwszej żony t. j. Anna i Aniela.

Pierwszą żoną Antoniego była Anna z domu Bartoń, po jej śmierci Antoni ożenił się z jej siostrą Marią. Antoni Chałupa zmarł w Vancouver.
Zamieszczone poniżej zdjęcie zostało wykonane w roku 1920 w Edmonton.

Zdjęcie ze zbiorów Sharon Dyer

A oto Maria Chałupa z domu Bartoń, żona Antoniego:

Zdjęcie ze zbiorów Sharon Dyer

I jeszcze jedno zdjęcie Marii Chałupy razem ze swoim wnuczkiem Lesterem:

Zdjęcie ze zbiorów Sharon Dyer

Zamieszczamy też akt zgonu Antoniego Chałupy, syna Józefa.

Dokument ze zbiorów Sharon Dyer

Nawiązanie kontaktu z gałęzią rodziny Chałupów zza Oceanu niezmiernie nas ucieszyło. To wspaniale, że po tylu latach mogliśmy się odnaleźć.

Kazachstan - życie od nowa na obcej ziemi

2009-02-20T12:14:00.001+01:00

Po dwóch tygodniach morderczej podróży w bydlęcych wagonach zmęczeni, brudni i wygłodzeni zesłańcy spod Lwowa dotarli do celu, czyli do Ksił-Askerskiego owco-sowchoza Pryiszymskiego Rejonu Pietropawłowskojej Obłaści. Jeśli myśleli, że to - przynajmniej na jakiś czas - koniec ich trudów, to byli w błędzie. Agafia Lech i jej czwórka dzieci wraz z kilkoma innymi rodzinami zostali stłoczeni w jednej izbie. Tak pisze o tym Władysława Banasiak, córka Agafii:

Kilka rodzin, między innymi moja, zostalismy ulokowani w pomieszczeniu jednoizbowym, w którym od rana do nocy urzędował kierownik sowchozu i kolektyw partyjny. Skoro świt wynosiliśmy swoje tobołki na dwór, bo kierownictwo szło urzędować. Płacz niewyspanych dzieci przeszkadzał im w pracy, więc postawili pod lasem szałas z brzózek i gałęzi, zwołali komsomolców i wyrzucili nas na dwór.

Przypomnijmy, że w Kazachstanie panuje klimat kontynentalny charakteryzujący się dużymi ampitudami temperatur. Zimą temperatury spadają do -40°C, latem wzrastają do +40°C. Przejście z zimy do pełni lata jest krótkie i bardzo gwałtowne, szalenie uciążliwe dla człowieka, szczególnie gdy jest się do klimatu nienawykłym.

Po wiosennych roztopach było bardzo mokro, a chmary komarów dawały się we znaki szczególnie dzieciom. Zbuntowali się wszyscy i nie poszliśmy do szałasów. Kilka nocy nocowaliśmy pod gołym niebem. Dobrze, że nie padał deszcz.

Bunt Polaków wymógł na komsomolcach zajęcie stanowiska w kwestii rozlokowania nowoprzybyłych. "Wygospodarowano" więc dla nich "kwatery". Oto, jak opisuje je Władysława Banasiak:

Po naszym buncie pomogli nam zbudować ziemianki z darni i tam mieszkaliśmy do zimy. Upchano nas jak śledzie, było tylko miejsce na pryczy do spania. Strawę gotowaliśmy na dworze.

Zaraz po przybyciu dla wszystkich stało się jasne, że trafili do obozu pracy. Pracować musieli od rana do nocy wszyscy za wyjątkiem malutkich dzieci. Za co? Za 200 g chleba dziennie. Żeby otrzymać przydział jedzenia, trzeba było wypracować wyśrubowane normy. Ponieważ głównie wypasano owce, niektórych wywożono dalej, by pilnowali ogromnych stad. Tak stało się z 15-letnią wówczas Władysławą i jej 17-letnią siostrą Heleną.

Mnie i siostrę wywieźli kilka kilometrów w step paść owce, które były ponumerowane stadami. nie wolno było ich pomieszać. Nie było to łatwe, bo owce uciekały z powrotem do jagniąt i mieszały się. Kazacy krzyczeli na nas, że będziemy odpowiadać za padłe jagnięta.

Ponieważ gdzieś musiały spać, Władysławę i jej siostrę dokwaterowano do kazachskiej rodziny mieszkającej w warunkach urągających ludzkiej godności.

Kazachowie mieszkali w jednej izbie i nas tam upchali. Ja i siostra spałyśmy na pryczy, a na matach na podłodze spał ojciec, matka i dwoje dzieci. Brud straszny, zaraz oblazły nas wszy, a w nocy pluskwy. Do jedzenia nie miałyśmy nic. Kazachowie dawali nam trochę mleka. Wodę czerpało się w łozinach, tam gdzie piły owce i pływały w niej różne żyjątka.

Nie wiadomo, jak dalej potoczyłby się los obu sióstr w odległym stepie. Zapewne w krótce zmarłyby z wycieńczenia i chorób. Zdecydowały się jednak na bardzo niebezpieczny, wręcz szaleńczy krok, który, jak się okazało, uratował im życie.

Na trzeci dzień zerwała się straszna śniegowa burza [...] tak, że nie było nic widać na dwa kroki. Wszyscy Kazachowie pobiegli do stajen ratować owce i jagnięta od zimna i głodu (2000 sztuk). 
Siostra zadecydowała: uciekamy. Wzięła pierzynkę na plecy, ja poduszkę i poszłyśmy w step. Żadnej drogi, świata nie było widać. Szłyśmy bardzo długo i okazało się, że wróciłyśmy z powrotem do tej chaty. Straciłyśmy orientację w tej śnieżycy i dobrze, że nas nikt nie zobaczył, więc poszłyśmy w innym kierunku. Brnęłyśmy  w śniegu, nogi przemoczone, opadałyśmy z sił. 
W pewnym momencie usłyszałyśmy, że ktoś do nas woła. Podjechał [tu fragment nieczytelny], na której wiózł w kanach mleko na farmę, tam, gdzie była nasza rodzina. Był to Irańczyk, też z zesłania. Bardzo nam współczuł, kazał nam usiąść na wóz i tak dojechałyśmy jak bałwany całe w śniegu, wszystko na nas zamarzło.
Rano wpadł do nas uprawlajuszczyj z batem i chciał nas bić, ale wszyscy stanęli w naszej obronie, że nie mamy co na nogi włożyć oprócz tych przemoczonych półbutów i że pójdziemy do każdej innej pracy na miejscu.

Opór okazał się skuteczny. Władysława i Helena nie wróciły już do zapluskwionej kazachskiej chaty. Po jakimś czasie Polaków zapędzono do innego rodzaju prac.

Z nastaniem wiosny zaczęły się prace w polu od świtu do nocy. Wszyscy pracowali przy sadzeniu, zasiewach i pieleniu. Trzeba było wypracować normę, żeby dostać 200 gram chleba. Latem pracowaliśmy przy zbiorze siana i zboża. Krótkie to było lato. Temperatury dochodziły do 40°C i więcej, ziemia bogata w less. W przeciągu czterech miesięcy wszystko urosło i dojrzało. W miesiącu wrześniu trzeba było zakończyć żniwa, gdyż w październiku już padał śnieg i bardzo często zasypywał nieskoszone zboża.

Dla funkcjonariuszy partyjnych nie było istotne, w jakim stanie zdrowia znajdują się ludzie zapędzeni do pracy. Normy musiały być wykonane. Zesłańców należało maksymalnie wykorzystać. Tak samo jak reszta harowała też siostra Władysławy, Helena, która spodziewała się dziecka. Fakt, że była w ciąży, nie miał dla oprawców najmniejszego znaczenia. Czy urodziła dziecko? O dalszych losach rodziny Lechów w kolejnych notkach.

W bydlęcych wagonach do Kazachstanu

2009-02-17T14:36:00.001+01:00

Zaraz po wkroczeniu Armii Czerwonej na ziemie Polski 17 września 1939 roku rozpoczęła się zorganizowana i zakrojona na szeroką skalę akcja deportacji ludności polskiej wgłąb ZSRR. Motywacja po stronie radzieckiej była dokładnie taka sama, jaka przyświecała hitlerowskim Niemcom. Chodziło o "oczyszczenie" terenów pod kolonizację i pozbycie się "elementu", który mógł stanowić źródło oporu. Akcja zaczęła się nagle i bez uprzedzenia. Tak oto wspomina ten czas Władysława Banasiak z domu Lech:

13-go kwietnia 1940 roku w nocy gwałtownym stukaniem obudzono nas. Do mieszkania wtargnęli Zołnierze z karabinami, oficer NKWD, miejscowy Ukrainiec i sąsiad Żyd, który był bogaty i nam przyjazny, ale już miał na rękawie czerwoną opaskę. [...] Pozwolono zabrać osobiste dokumenty, trochę żywności i ubrania. Mama [...] pomimo zakazu i oporu [...] napakowała żywności, ile się dało i ubrań [...]. Pod strażą żołnierza mama wydoiła krowę i mleko ponalewaliśmy do butelek. W wagonie były małe dzieci, którym to mleko bardzo się przydało. Następnie kazano nam wychodzić, mamie i nam czworgu dzieciom. Najstarsza siostra miała 17 lat, ja 15, młodszy brat 13 i najmłodszy 9 lat. Zawieziono nas do stacji kolejowej w Podwołoczystak, tam bowiem formował się transport.

[Prawdopodobnie tak wyglądały wagony, w których transportowano Polaków wgłąb ZSRR. Źródło]

NKWD każdego, bez względu na wiek i płeć, traktowało jako wroga jedynie słusznego ustroju. O straszliwych warunkach, w jakich transportowano przesiedleńców do Kazachstanu tak pisze pani Władysława:

Załądowali nas jak zbrodniarzy w towarowe, zakratowane wagony. Przeważnie były kobiety z małymi dziećmi jako niebezpieczny element. Płacz, wszyscy stłoczeni, warunki straszne, brak wody, za ubikację służyła dziura wycięta w podłodze. [...] Po trzech dniach pociąg ruszył, pożegnaliśmy Polskę, kuzynów i koleżanki stojące na peronie. Po 3 dniach jazdy dostaliśmy wodę do picia i tak był oprzez całą podróż. Co kla dni w czasie dłuższego postoju dwie osoby z wagonu pod strażą przynosiły wodę. Po dwóch tygodniach koszmarnej jazdy 26 kwietnia przyjechaliśmy do stacji Mamlułka - Pónocny Kazachstan. Załadowano nas do samochodów i zawieziono wgłąb stepów, 90 km do Ksił - Askerski owco-sowchoz Pryiszymski Rejon Pietropawłowskoj Obłaści.

Jak wspomina pani Władysława, mieli szczęście, że data wywózki jej i jej rodziny przypadła na kwiecień. Stosunkowo niewielu ludzi podczas podróży zmarło. Z tych, którzy wywożeni byli pierwszym transportem w styczniu, niewielu przeżyło. Co jakiś czas z wagonów na pobocza wyrzucano zamarznięte ciała, także dziecięce. Te ciała pozostawione bez żadnego pochówku mijali i widzieli zesłańcy tłoczący się w następnym transporcie trzy miesiące później.

Potomkowie Antoniego Ferenza

2009-02-14T10:56:00.001+01:00

W Pasiekach Zubrzyckich bardzo licznie występowały rodziny o nazwisku Ferenz lub Ferenc (pisownia tego nazwiska w starszej dokumentacji jest różna). Do tego stopnia licznie, że część wioski bliżej Sichowa od bałkańskiego pochodzenia tego nazwiska nazywano Bosznią lub po prostu Ferenzówką.
Protoplastami tak wielu rodzin byli dwaj bracia , Józef Ferenc z żoną Anną z domu Obacz oraz Antoni Ferenz z żoną Marią z domu Sęp. Dzisiaj opiszę rodzinę mojego pradziadka Antoniego Ferenza.

Według spisu rodzin z 1891 roku Antonius Ferenc fil.Mariannae Biernacik i Marianna fil. Joannis Semp (pisownia oryginalna) mieszkali w Pasiekach Zubrzyckich pod nr 38. Antoni i Maria Ferenz mieli dwoje dzieci: córkę Katarzynę oraz syna Jana.

Katarzyna (ur. w 1895 r). wyszła za mąż za Szczepana Czuczwarę (ur. 24 11 1887 r.) zamieszkali w Pasiekach Zubrzyckich od strony Krotoszyna na tzw. Ścieżkach, w pobliżu swojego kuzyna Walentego Ferenza. Jej mąż jako bardzo szanowany mieszkaniec tej wioski przez wiele kadencji wybierany był przez miejscową społeczność na sołtysa lub wójta Pasiek Zubrzyckich. Szczepan Czuczwara i Katarzyna z domu Ferenz mieli trójkę dzieci: Józefa, Marię i Bronisława.

Na poniższym grupowym zdjęciu moja ciocia Helena Najda zd. Ginalska rozpoznaje synów Katarzyny:

Weronika Kulczycka- z lewej strony w bluzce w kratkę, Zofia Niczyj w  białaj sukience, Jan Łężny w jasnym kapeluszu, Jadwiga Ferenz córka Walentego sukienka w kratkę, Józef Czuczwara syn Katarzyny i Szczepana w czarnym kapeluszu, Bronisław Czuczwara w czapce syn Katarzyny i Szczepana powyżej Józefa Czuczwary ,Tadeusz Czuczwara - na dole zdjęcia siedzi obok Bronisławy Kulczyckiej.

Katarzyna umiera w Pasiekach i zostaje pochowana na cmentarzu w Sichowie. Nekropolia już nie istnieje - na jego miejscu w latach 1970 zbudowano zakład produkcji żelatyny.
Dnia 13 kwietnia 1946 rodzina Szczepana Czuczwary wraz z innymi „Pasieczanami” zostaje wysiedlona z Pasiek Zubrzyckich. Wagonami ze stacji Sichów docierają 17 kwietnia 1946 do Namysłowa i zostają osiedleni po okolicznych wioskach. Do obecnej chwili żyją tam liczni potomkowie tych rodzin.
Szczepan Czuczwara umiera 13 stycznia 1973 roku. Pochowany zostaje w Gręboszowie koło Namysłowa, w miejscowości, w której zamieszkał po przesiedleniu.

Opracował Stanisław Ferenz

Potomkowie Chałupów za Oceanem - rodzina Górowskich

2009-02-08T15:49:00.002+01:00

W poprzedniej notce przedstawiliśmy losy Rozalii Chałupy i jej potomstwa. Czas na Klarę, siostrę Rozalii. Ona również, podobnie jak jej siostra i rodzice opuściła Kresy i przeniosła się za Ocean do Kanady. Jeszcze w Polsce wyszła za mąż za Franciszka Józefa Górowskiego. Z ich związku narodziło się dziewięcioro dzieci. Zamieszczona poniżej fotografia przedstawia miejsce wiecznego spoczynku Klary Górowskiej z domu Chałupa oraz jej męża.

[Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko]

Jadwiga (Hedwig) Górowska, córka Klary i Franciszka wyszła za mąż za Maxwella Burzmińskiego, który jakiś czas po ślubie zmienił nazwisko na Burns. Nowym nazwiskiem posługiwała się także jego żona, Jadwiga (Hedwig) i córka Norma.

[Fotografia ślubna Jadwigi (Hedwig) i Maxwella Burzmińskich (Burns). Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko]

Najstarsza córka Klary i Józefa Górowskich, Dorota, urodzona jeszcze w Nowosielicy w 1899 r., jako 16-letnia dziewczyna wstąpiła do zakonu sióstr benedektynek w Winniped. Ślubowania złożyła 19 sierpnia 1916 r. Cały prawie okres swojej zakonnej slużby poświęciła pracy katechetycznej - początkowo w Holy Ghost School (Winnipeg), później w St. Benedict's School (Amborg), a także w School of Catechism by Correspondence.

[Siostra Dorota Górowska. Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko]

W czerwcu 1949 r. została siostrą przełożoną. W 1957 r. siostra Dorota poswięciła się służbie w szpitalu Johnson Memorial Hospital w Gimli, gdzie odpowiedzialna była za sprawy księgowe oraz sekretarskie. Swoje obowiązki pełniła także po przejściu na emeryturę w 1969 r. Zmarła w 1974 r., jej prochy spoczywają St. Benedict Convent Cementery.

Kwiat Pasiek Zubrzyckich

2009-02-06T10:17:00.002+01:00

Jeśli często widujemy nasze babcie bądź dziadków, możemy doskonale opisać ich wygląd. Ot, pani, pan po 80-tce, siwe włosy, zmarszczki na twarzy. Tym bardziej jesteśmy więc zaskoczeni, jeśli uda nam się na starej fotografii dostrzec ich, gdy mieli kilkanaście lat. Wydaje się nam nieprawdopodobne, że w ogóle byli kiedyś młodzi. Byli. Tak jak my mieli swoje plany i marzenia. Wybuch II wojny światowej unicestwił je i zmusił młodych ludzi do podejmowania decyzji ponad swój wiek. Zmusił do heroicznych czynów i walki o własne życie. Wspomnijmy ich młodość sprzed 1 września 1939 roku.

Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej w Pasiekach Zubrzyckich było organizacją prowadzącą działalność religijną, kulturalno-oświatową, społeczno-patriotyczną.

[Młodzież z Pasiek Zubrzyckich w 1938 roku. Zdjęcie ze zbiorów Stanisława Ferenza]

Tak oto zamieszczone powyżej zdjęcie opisuje ciocia Stanisława Ferenza, pani Helena Najda z domu Ginalska:

Zdjęcie było zrobione przed kościołem parafialnym w Sichowie w lecie w 1938r. Na zdjęciu są członkowie Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej z Pasiek Zubrzyckich. Proboszczem był w tamtym czasie ks.Telesfor Gabriel. Osobą, która prowadziła różne zajęcia z członkami Stowarzyszenia była córka naczelnika kolei w Sichowie [jedyne nazwisko, którego ciocia nie pamięta]. Teraz postaram się wymienić nazwiska osób począwszy od dołu z lewej strony: Maria Jagniątkowska, Magdalena Czuczwara, Bronisława Bechtloft,Emilia Ferenz [córka Walentego], Katarzyna Krauze, Weronika Południak, Wiktoria Loster, Kazimiera Szynal, Jadwiga Rosińska, Stanisław Ferenz, Jan Tybiński, Stefania Południak, Jan Łężny, Maria Czuczwara, Prowadząca zajęcia, Maria Ferenz, ks.Telesfor Gabriel, Jadwiga Pierzchawka, Jadwiga Ferenz, Emilia Janczura, Zofia Pierzchawka, Bronisława Kulczycka, Stanisław Ginalski, Zofia Łężna, Zofia Jagniątkowska, Bronisława Tybińska, Zofia Janczura, Jadwiga Łażniowska, Helena Ginalska, Władysław Łężny, Józefa Janczura, Stanisław Łażniowski, Zuzanna Wolińska, Józef Tybiński, Stanisława Łuczek, Stanisław Krauze.

Mieli swoje marzenia, plany życiowe, które w 1939r zastały w brutalny sposób zburzone przez okupanta niemieckiego, sowieckiego i bandyrowców UPA. Ginęli na froncie, w lesie w partyzantce, miejscu zamieszkania. Wywożeni do obozów przez oprawców hitlerowskich i stalinowskich. Tracili to, co najcenniejsze, najbliższych z rodziny, dorobek swojego całego życia. Ci, którzy przeżyli, w 1946 roku zostali wysiedleni z Pasiek Zubrzyckich kilkoma transportami w różne zakątki Polski, by zniszczyć więzi wspólnotowe, aby porozdzielać Rodziny.

Spróbujmy na nowo stworzyć wspólnotę kresową Pasieczan.

Opracował Stanisław Ferenz

Ślad Pasiek Zubrzyckich na fotografii

2009-02-04T08:43:00.001+01:00

O księdzu Telesforze Gabrielu pisaliśmy już w notce o Pasiekach Zubrzyckich. Po szczegóły można kliknąć tutaj. Przypomnijmy, że ksiądz Telesfor pełnił posługę proboszczowską w Sichowie. Właśnie do tej parafii przynależały Pasieki. Na zdjęciu poniżej ksiądz proboszcz jest w towarzystwie chłopca. Tym chłopcem jest Ludwik Ferenz. Fotografię wykonano w maju 1939 roku z okazji Pierwszej Komunii Św.

[Zdjęcie ze zbiorów Stanisława Ferenza]

Kolejna stara fotografia przedstawia nagrobek Jana Ferenza (ur. 23 07 1899r. w Pasiekach Zubrzyckich, zm. 13.05.1942 r.), syna Antoniego i Marii z domu Sęp. Jan Ferenz został pochowany na cmentarzu w Sichowie. Dzięki takim zdjęciom zatrzymujemy chwile, które już nie wrócą i wspomnienia, które budują naszą tożsamość.

[Zdjęcie ze zbiorów Stanisława Ferenza]

Za Wielką Wodą

2009-02-01T10:53:00.014+01:00

Pierwsze lata XX wieku zapisały się w historii jako czas wielkiej emigracji z Europy za ocean. Ludzie poszukujący lepszych warunków bytowych lub po prostu szczęścia decydowali się na podróż w nieznane. Prężnie rozwijające się Stany Zjednoczone i Kanada przyjmowały przybyłych, którzy tworzyli tworzyli młode, wielonarodowe społeczeństwa.
Również i członkowie rodziny Chałupów zasilili szeregi emigrantów. Edward Chałupa wspomina o tym w swoim pamiętniku:

I czwarty z kolei, Jan, żonaty w domu [z domu] - ? [tu brak nazwiska żony], syn: Józef, żonaty w Kołomyi w domu [z domu] Karg, mając dwóch synów: Wilhelma i ? [tu brak imienia], w młodości zmarł, reszta potomstwa Jana wyjechała do Kanady.

Pod względem pokrewieństwa Jan był stryjkiem Edwarda Chałupy, a zatem potomstwo Jana to kuzyni i kuzynki Edwarda. Wśród nich jest Rozalia Chałupa (16.11.1885-21.10.1964), która na początku XX wieku wraz ze swoją matką, Karoliną Chałupą (żoną Jana), opuściła kraj i zamieszkała w Kanadzie. Karolina Chałupa, dożywszy sędziwego wieku, zmarła w 1934 roku. Oto jej pomnik:

[Nagrobek Karoliny Chałupy (6.12.1845 - 2.04.1934). Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko z domu Sudoł]

Rozalia Chałupa już w Kanadzie wyszła za mąż za Juliana Stupaka (06.01.1884-04.05.1940). Ich pierwsze zdjęcie pochodzi z 1908 roku.

[Stupakowie. Po lewej siedzi Karolina Chałupa, matka Rozalii Stupak z domu Chałupa. Julian Stupak stoi z tyłu. Obok matki stoi Frances Stupak, a na kolanach trzymana jest Barbara Stupak (urodzona właśnie w 1908 roku). Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko z domu Sudoł]

Julian i Rozalia Stupakowie dochowali się dziesięciorga dzieci. Na poniższej fotografii wykonanej w 1928 roku uchwycono całą rodzinę:

[Julian i Rozalia Stupakowie wraz z dziećmi. Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko z domu Sudoł]

Od lewej stoją: Agnes Stupak, Barbara Stupak (ta sama, która siedziała na kolanach matki na zdjęciu z 1908 roku), Joseph Stupak, Frances Stupak (ta, która stała obok kolan matki na zdjęciu z 1908 roku) oraz Dorothy Stupak. Dorothy Stupak (po mężu Sudoł) jest matką Weroniki Janeczko z domu Sudoł. Z przodu od lewej mamy siedzącą obok matki Ursulę Stupak. Rozalia trzyma na kolanach najmłodszą Lucy Stupak. Po prawej stronie matki stoi Gertrude Stupak, a obok niej Elizabeth Stupak. Po prawej od Elizabeth mamy ojca, Juliana Stupaka, a obok niego siedzi Agatha Stupak.
Fotografia zamieszczona poniżej (wykonana w 1951 roku) przedstawia Rozalię Stupak z domu Chałupa:

[Rozalia Stupak (Chałupa). Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko]

Swoje 70-te urodziny Rozalia Stupak z domu Chałupa obchodziła latem w 1955 roku. Dzięki temu cała rodzina zamieszkująca prowincję Manitoba mogła przybyć na uroczystość. Na pamiątkowym zdjęciu uwieczniono Rozalię i jej dzieci. Zwróćmy uwagę, że jest ich dziewięcioro. Barbara Stupak zmarła w 1940 roku w wieku 32 lat.

[Rozalia Stupak z domu Chałupa oraz jej dzieci. Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko z domu Sudoł]

Z tyłu pierwsza z lewej stoi Gertrude Stupak, potem Ursula Katchin (Stupak), Agata Puchlik (Stupak), Lucy Roslyn (Stupak) oraz Elizabeth Polson (Stupak). Elizabeht żyje do dzisiaj. Siedzą od lewej: Agnes Plenar (Stupak), Joseph Stupak, Rozalia Stupak (Chałupa), Frances Fijal (Stupak) oraz Dorothy Sudol (Stupak), matka Weroniki Janeczko, dzięki uprzejmości której możemy opublikować te zdjęcia.
Jak to jest być matką dziesięciorga dzieci? Widać to najlepiej, jeśli spojrzymy na zdjęcie babci z wnukami:

[Rozalia Stupak (Chałupa) wraz ze wszystkimi wnukami. Zdjęcie ze zbiorów Weroniki Janeczko]

Weronika Janeczko, córka Dorothy Sudoł i wnuczka Rozalii Chałupy stoi na zdjęciu pierwsza z prawej.

Funkcjonariusz Policji - główny wróg ZSRR

2009-01-31T09:24:00.003+01:00

Rodzina Lechów to kolejna rodzina, która pojawia się na naszym blogu. Przed wojną posiadali skromne gospodarstwo niedaleko Tarnopola (powiat skałacki). Kilkakrotnie zmieniali miejsce zamieszkania, ze względu na fakt, iż głowa rodziny - Stefan Lech - służył w Policji Państwowej i z rozkazu kierowany był do różnych placówek.
Władysława Banasiak z domu Lech spisała dramatyczne losy wojenne swojej rodziny, poczynając od daty 17 września, czyli momentu napaści Związku Radzieckiego na Polskę. Kim jednak jest pani Władysława, oprócz tego, że babcią piszącej te słowa? Oddajmy jej głos:

Urodziłam się 5.12.1924 roku w Zadnieszówce, woj. Tarnopol, córka Stefana i Agafii Lech. Ojciec mój był funkcjonariuszem Policji Państwowej w Bogdanówce, pow. Skałat.

17 września 1939 roku wszedł w życie pakt Ribbentrop-Mołotow, tajne porozumienie między Niemcami a Związkiem Radzieckim podpisane 23 sierpnia 1939, na mocy którego dokonano podziału w Europie Środkowej i Wschodniej pomiędzy strefy wpływów obu dyktatur.

[Mapa z podziałem stref wpływów między Niemcami i ZSRR. Podpisy za zgodność Ribbentropa i Mołotowa. Źródło]

Tajne porozumienie między mocarstwami tragicznie wpłynęło na losy wielu zwykłych ludzi, w tym rodziny Lechów. Wspomina to pani Władysława:

Po wkroczeniu Armii Czerwonej 17 września 1939 roku ojciec udał się do Tarnopola na zgrupowanie i wraz z innymi policjantami został aresztowany. 21 września dostaliśmy od znajomych wiadomość, że szosą z Tarnopola przez wieś Kamionki-Bogdanówka do Podwołoczysk deportują na piechotę tysiące policjantów i będą przed wsią odpoczywać. Mama, dwóch braci i starsza siostra zabrali trochę jedzenia, pieniędzy i pobiegli pożegnać się (żołnierze pozwolili).
Mnie nie było w domu, ale jak się dowiedziałam, pobiegłam do Kamionek i w konwoju zobaczyłam ojca. Zawołałam "tato!". Ojciec zobaczył mnie, pomachał ręką i wołał "do widzenia, Władzia!"

Władysława Banasiak nie wiedziała, że wtedy właśnie po raz ostatni widziała ojca żywego.
Dalszy bieg wydarzeń we wspomnieniach pani Władysławy przypomina scenę z filmu "Katyń" Andrzeja Wajdy:

Po powrocie do domu mama włożyła do plecaka trochę bielizny, buty, żywności i siostra Helena, jadąc na rowerze, dogoniła całą kolumnę w Podwołoczyskach. Po wielkich prośbach żołnierze wziął plecak i podał ojcu. Wraz z innymi policjantami został deportowany do obozu w Ostaszkowie. W styczniu lub w lutym 1940 roku otrzymaliśmy od ojca jedną pocztówke z wiadomością, że żyje z adresem: Ostaszków polowoj jaszczyk 37. To była ostatnia wiadomość.

13 kwietnia 1940 roku rodzinie Lechów dano godzinę na zebranie się i kazano im natychmiast opuścić rodzinny dom:

[...] w nocy gwałtownym stukaniem obudzono nas. Do mieszkania wtargnęli żołnierze z karabinami, oficer NKWD, miejscowy Ukrainiec i sąsiad Żyd, który był bogaty i nam przyjazny, ale już miał na rękawie czerwoną opaskę. Oficer oświadczył, że pojedziemy do ojca i po przeprowadzeniu rewizji mamy wychodzić. Pozwolono zabrać osobiste dokumenty, trochę żywności i ubrania. Mama do była bohaterka, nie straciła głowy. Pomimo oporu i zakazu (trochę wstawił się Żyd) napakowała żywności, ile się dało, i ubrań (to nam uratowało życie po deportacji do Kazachstanu; wymienialiśmy na kawałek chleba).

Agafia Lech wraz z dziećmi nie wiedziała, bo nie mogła wiedzieć, że oficer NKWD ich okłamał, mówiąc, że jadą do męża i ojca. 13 kwietnia 1940 roku Stefan Lech już nie żył. 5 kwietnia w piwnicy prawosławnego klasztoru w Twerze przejętego przez NKWD tak jak i tysiące innych policjantów otrzymał strzał w tył głowy, a zwłoki jego i współwięźniów zapełniły zbiorowe mogiły w Miednoje. Jego rodzinę wywieziono do Kazachstanu.
Po wielu latach Władysławie Banasiak dane było udać się z pielgrzymką do miejsca kaźni jej ojca. Odwiedziła też zbiorowy grób w Miednoje, gdzie wśród tysięcy tabliczek z nazwiskami zamordowanych odnalazła nazwisko swojego ojca.

Podróż do Nowosielicy - część druga

2009-01-26T13:10:00.002+01:00

Wspomnieliśmy już, że aby uczcić pamięć naszych przodków, pojechaliśmy w podróż-pielgrzymkę do Nowosielicy na Ukrainie, gdzie urodził się i żył Edward Chałupa, póki burze historii nie rzuciły go w zupełnie inne strony i nie zabrały mu rodziny.

Jak już pisaliśmy, po przybyciu na miejsce wiele nas zaskoczyło. Nie możemy nie wspomnieć o ludzkiej życzliwości, z jaką się spotkaliśmy. Na każdym kroku otrzymywaliśmy dowody ogromnej gościnności i otwartości od ludzi, którzy, choć ubodzy, zapraszali nas w gościnę i dzielili się wszystkim, co mieli. Mieszkańcy Nowosielscy wskazali nam miejsce, gdzie – najprawdopodobniej – spoczywają szczątki zamordowanych członków naszej rodziny.

[Nieczynne i zasypane sztolnie, prawdopodobne miejsce pochówku ofiar wydarzeń z 1944 roku. Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]
Trudno właściwie mówić o pochówku. Zwłoki zabitych zostały bezładnie wrzucone do szybu. Nawet po śmierci oprawcy zadbali o to, by pozbawić ich godności.

Edward Chałupa przedstawiając w swoim pamiętniku rodowód licznej rodziny, wymienia tych, którzy zginęli:

[...] Następny Augustyn, syn Augustyna, żona Rozalia, żywcem spalony przez rezunów ukraińskich w urzędzie gromadzkim, ich dzieci Grzegorz, Wincenty zabity na wojnie 1939, Michał i Helena żyją. Następna córka, Anna, zamężna Stokłosa S., dzieci: Marian, Bronisław, Wiktoria, Janina, i Stefania, zamężna Adler, on zamordowany przez rezunów ukraińskich, ona zmarła, pozostawiając siedmioro dzieci. Następny syn Ferdynand, żona Helena z domu Krecker, on żywcem spalony w urzędzie gromadzkim przez rezunów ukraińskich, ona zastrzelona w czasie ucieczki przed barbarzyństwem ukraińskim [...] Następny syn, Wincenty, żonaty kilkoro dzieci, z polecenia Stalina i jego mocodawców, i na skutek demincjacji rezunów ukraińskich wywieziony na Sybir wraz z rodziną, gdzie zmarł [...]Maria, zamężna Ludwik Chałupa, troje dzieci, syn Engielbert żonaty z Genowefą Grzyb, kilkoro dzieci oraz Franciszek, żonaty z Stefanią Stokłosą, oboje nie żyją, zostało kilkoro chłopców, on zamordowany przez rezunów ukraińskich.[...]  I dalej Aniela, zamężna Hardek, została wymordowana prawie cała rodzina, w Kosowie huculskim przez rezunów ukraińskich.[...] I następnie Genowefa, zmarła w latach dziecięcych oraz w końcu Petronela, zamężna Augustyn Hołub, oboje już nie żyją, Petronela żywcem spalona przez rezunów ukraińskich w urzędzie gromadzkim w Nowosielicy [...] najstarszy syn, Ferdynand Chałupa, urodzony w Nowosielicy 29 września 1884 r. [...] mając czworo dzieci: Izydora, Henryka, Marię i zamężną córkę, został zamordowany wraz z cała rodziną przez drapieżnych rezunów ukraińskich, za wyjątkiem syna Izydora, który padł na froncie w armii ZSRR oraz syna Henryka, który znajduje się obecnie w Polsce.[...] W kolejności, drugi syn Ferdynanda i Zuzanny ze Starków, Józef Chałupa [...] w czasie inwazji na Polskę przez Związek Radziecki, na rozkaz Stalina i jego mocodawców, został wywieziony na Sybir, gdzie wskutek naj gorszych warunków bytowych i głodu zmarł, bezdzietny. W ten sposób dokonał żywota na nieludzkiej ziemi i do wolnej Polski nie powrócił. [...] Chałupa Paulina, zamordowana, żywcem spalona w urzędzie gromadzkim przez rezunów ukraińskich [...].

Nie jesteśmy pewni, czy miejsce, które odnależliśmy, rzeczywiście kryje szczątki naszych krewnych, wszystko jednak na to wskazuje. Postanowiliśmy jednak mimo wszystko zapalić tam znicz.

[Zdjęcie ze zbiorów Stanisława i Jadwigi Ferenzów]

Odnaleźliśmy polski cmentarz. Był bardzo zaniedbany, wiele zaś nagrobków zdewastowanych. Zniszczenia, jakie poczynił czas i ludzie, nie przesłoniły jednak jego piękna.

[Modlitwa przy grobach rodziny Chałupów na cmentarzu w Nowosielicy. Zdjęcie ze zbiorów J. i S. Ferenzów]

Przyjeżdżając do Nowosielicy chcieliśmy uzupełnić karty historii. Wydawało nam się, że nasza rodzina czeka na słowo nas, potomnych. Losy naszych najbliższych były jak książka bez dopisanego zakończenia. Kiedy uczciliśmy ich pamięć, zdarzyło się coś, czego nie możemy odczytać inaczej jak tylko znak od Boga. Ponad domem Edwarda Chałupy zawisła tęcza, według Biblii symbol pojednania między Bogiem a ludźmi. Czy zatem tęczę ponad domem tego, którego rodzinę w okrutny sposób wymordowano a jego samego zmuszono do opuszczenia rodzinnych stron, możemy traktować jako znak pojednania między dwoja narodami, polskim i ukraińskim, splątanymi wspólną trudną historią? Czy Bóg w ten sposób chciał nam powiedzieć: "tego od was oczekiwałem"? Czy wezwał nas do przebaczenia? Czy po tym wszystkim w ogóle można o przebaczeniu mówić?

[Podwójna tęcza nad domem Edwarda Chałupy. Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Tutaj link do wikimapii, gdzie oznaczyliśmy miejsce po kościele rzymsko-katolickim w Nowosielicy.

Posterunkowy z Kołomyi

2009-01-25T18:03:00.001+01:00

Po zdemobilizowaniu w 1920 r. Edward Chałupa powrócił w rodzinne strony, gdzie po niespełna trzech latach rozpoczął pracę w policji.

Organem policyjnym II Rzeczpospolitej stojącym na straży bezpieczeństwa i porządku publicznego była Policja Państwowa. Powołana do życia ustawą z 1919 r. szybko zyskała szacunek i respekt, a także cieszyła się dużym społecznym zaufaniem. Praca w Policji Państwowej wiązała się z dużym prestiżem, ale wymagała nienagannej postawy moralnej, o czym świadczy zacytowany poniżej kodeks etyki zawodowej policjanta w II RP (znaleziony tutaj):

Honor i Ojczyzna oto hasła, którymi w życiu Twoim masz się kierować.
Ojczyzna powierzyła Ci broń i oczekuje, że będziesz jej godny.
Ojczyzna przyznała Ci wyjątkowe prawa. Tych praw nie nadużywaj, gdyż nie są one przywilejem, lecz obowiązkiem, który sumiennie wypełniasz w służbie Narodu. 
Przestępstwo jest nieszczęściem. Zachowaj się wobec niego z powagą i ludzkością.
Pomóż temu, kto Twojej pomocy potrzebuje i obchodź się ze wszystkimi tak, jakbyś chciał, by się z Tobą obchodzono.
Bądź odważny, sumienny, ostrożny i nie zawiedź nigdy zaufania przełożonego. Nadużycie zaufania jest hańbą. Mów prawdę, gdyż kłamstwo jest tchórzostwem. 
Pamiętaj, że nosisz mundur. Jak Cię widzą, tak Cię piszą. Bądź więc zawsze schludnie i czysto ubrany i nie zaniedbuj wyglądu zewnętrznego 
Żyj skromnie, zachowasz przez to niezależność. Nie przyjmuj żadnych podarunków, gdyż to zobowiązuje. Jako policjant nie możesz mieć zobowiązań. Życie ponad stan jest hańbą i prowadzi do nieszczęścia. Pijaństwo zabierze Ci ludzką godność, staniesz się pośmiewiskiem rodaków i zasłużysz na pogardę dzieci.
Pamiętaj, że Cię podsłuchują, więc nie mów publicznie o sprawach służbowych. Zachowaj umiar w mowie. 
Bądź w życiu i służbie sprawiedliwy.
W wystąpieniach przeciw wrogom Ojczyzny bądź bezwzględny, pamiętaj jednak, że dobry żołnierz gardzi okrucieństwem.
Rozkazów przełożonych słuchaj bezwzględnie, bądź wzorem dla podwładnych, którzy Cię pilnie obserwują. Jeśli żądasz od innych, by byli dobrymi kolegami, pamiętaj sam o koleżeństwie. 
Miej pogardę dla pochlebców.
Pamiętaj, że jesteś żołnierzem. Nie zaniedbuj ćwiczyć się w żołnierskiej sprawności i ucz się ciągle, pamiętając o tym, że obywatele widzą w Tobie człowieka, który musi widzieć wszystko.

Kres funkcjonowania Policji Państwowej nastąpił po klęsce wrześniowej 1939 r. Po agresji sowieckiej 17 września większość policjantów z ziem wschodnich została internowana do obozów przejściowych (m. in. w Ostaszkowie), a następnie zamordowana przez NKWD w Miednoje.

Wśród wspomnień Edwarda Chałupy znajdują się również te z okresu służby w Policji Państwowej. Kilka wybranych fragmentów pamiętnika obrazujących codzienną służbę posterunkowego z Kołomyi przedstawiamy poniżej.

Ponieważ jako członek służby bezpieczeństwa byłem zatrudniony w mieście Kołomyi, toteż miałem możność poznać społeczeństwo w okresie od 1923 do 1939 r. , największą ilość obywateli miasta stanowili Żydzi, to ludzie w zasadzie politycznie nieszkodliwi, [...], na drugim miejscu ilościowo byli Polacy, dobrzy obywatele Polskiej Rzeczpospolitej, wysoce patriotyczni, na trzecim miejscu liczbowo byli samozwańczy Ukraińcy, a prawdę mówiąc Rusini, którzy byli podzieleni na trzy odłamy religii: starokatolicka, ewangelicka i prawosławna, stosunek do Polski połowiczny. [...] pozostali jeszcze Niemcy najmniejsi ilościowo, sprowadzeni jeszcze w dawniejszych czasach, za Austrii, osadzeni wokół miasta celem rychłego zniemczenia.

[Edward Chałupa (pośrodku) podczas policyjnych ćwiczeń. Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Ponieważ, jak już opisałem, służyłem w mieście, toteż nie było brak różnego rodzaju przestępstw, toteż pewnego razu sprzedał gospodarz na targowicy krowę i przyszedł do miasta na rynek i gdzieś w zaułku przegrał z kartograjkami całą krowę, opamiętał się dopiero wtenczas, gdy już nie było ani krowy, ani pieniędzy, wówczas zgłosił się do mnie ze skargą, że otrzymane pieniądze za krowę wszystkie przegrał, ja mu odpowiedziałem, czemu on mię się nie przyszedł spytać, czy może grać, ale dopiero opamiętał się po szkodzie. No zgłoszenie przyjąłem do wiadomości, ale to nic nie daje, pierwsza rzecz, ażeby gospodarz odzyskał swoje pieniądze, ale szukaj wiatru w polu, a działać trzeba szybko, wówczas zawołałem jednego ze znanych mi kartograi i powiedziałem mu, że według opisu przez gospodarza, ja wiem, kto ma te pieniądze, niech załatwią z gospodarzem, bo jak ja wkroczę w tą sprawę, to popamiętają. I tak gospodarz otrzymał pieniądze z powrotem, przyszedł do mnie podziękować, ja znów w zamian dałem mu porządną odprawę i naukę za jego lekkomyślność.

[Apel przed posterunkiem policji w Kołomyi. Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Wśród wielu różnych przygód miało miejsce następujące zdarzenie, a oto ono. Wyszedłem do służby od godziny 0.1, było to w marcu, okres przedwielkanocny, przechodząc ulicami miasta znalazłem się na ulicy graniczącej z miastem ok.. godz. 3 po północy, wtem usłyszałem z podwórka szmer szeleszczącego papieru, w pierwszej chwili pomyślałem sobie, że to ktoś mógł sobie wyjść z domu na świeże powietrze, ale że każdy policjant był zaopatrzony w latarkę bateryjną, dobrze zaopatrzoną, postanowiłem oświecić to miejsce, skąd dochodził szmer, pod snopem światła z latarki zauważyłem jakiś przedmiot bielejący się i kroki uciekających, po wkroczeniu w podwórze stwierdziłem, że spłoszyłem złodziei i udaremniłem kradzież. I również okazało się, że złodzieje dokonali w innym miejscu kradzieży bielizny ze strychu i w drugim miejscu, za jednym zachodem, pokusili się włamać do komory po wiktuały, których sporo wynieśli na podwórze, zbudzony właściciel komory oświadczył: ażeby nie pan, to złodzieje by mię wyszykowali ładne święta, następnie sporządziłem spis rzeczy tj. szynka, jaja, cukry i wiele innych rzeczy do pieczywa potrzebnych, ponieważ ów gospodarz był z zawodu cukiernikiem i gospodarzowi za potwierdzeniem odbioru oddałem, równocześnie poprosiłem gospodarza o dostarczenie do komisariatu pozostałej z kradzieży bielizny, gdy przybyłem do komisariatu, zastałem już w komisariacie właścicielkę skradzionej ze strychu bielizny, którą po dokładnym opisie, za potwierdzeniem odbioru, właścicielce oddałem, następnie sporządziłem pismo do wydz. śledczego i wraz z potwierdzeniem odbioru rzeczy natychmiast wysłałem, ażeby wydział śledczy w porę mógł zastosować śledztwo przy pomocy psa śledczego. I na tem moja czynność w tym wypadku zakończyłem.

[Podczas ćwiczeń na obozie szkoleniowym w policji. Zdjęcie ze zbiorów J. S. Ferenzów]

Nawiązując do człowieczeństwa, pewnego razu miałem następujący wypadek: przechodząc w służbie w nocy, po dwunastej, usłyszałem w podwórzu szmer i kradzież starego drzewa, w mieszkaniu kilkoro dzieci, wyglądających jak szczury z barłogu, ja postąpiłem po ludzku, z sercem, ale nie mogłem się wykazać pracą służbową, działo się to w zimie, wśród trzaskających mrozów. Pewnego razu, też w zimie, zatrzymałem sprawcę kradzieży trzech polanek drzewa, człowiek ten wiedział, że ja mogę tak lub nie, w tej chwili byłem jego sędzią, po jakimś czasie znów spotkałem innego sprawcę kradzieży węgla, które niósł w worku z gazowni, miał siedmioro dzieci, było to też w zimie i tu znów: człowiek, sąd i sumienie, mam do wyboru, a trzeba wiedzieć, że w zimie opał to coś więcej jak chleb, tem bardziej, jeżeli są małe dzieci, tak też pomyślałem o dwóch zdaniach religijnych: łaknących nakarmić, nagich przyodziać [...]

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie...

2009-01-25T09:31:00.001+01:00

Ilu z Was pamięta początek Inwokacji z "Pana Tadeusza"? Zapewne wielu. Zapewne musieliście w szkole wykuć ten fragment na pamięć, a potem powiedzieć go przy całej klasie, żeby zyskać odpowiednią ocenę. Zapewne mieliście wtedy około 14 lat. I zapewne była Wam kompletnie obojętna jakaś tam Litwa, do której wzdychał jakiś tam Mickiewicz. Możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa powiedzieć, że czytelnikom tego bloga nie kazano pod karą śmierci opuszczać swojego miejsca zamieszkania, nie wywożono ich w nieznanym kierunku z wilczym biletem, a okrutne czasy wojenne znają jedynie z opowiadań swoich babć lub dziadków (albo i nie znają wcale). Jakim więc sposobem mogliby odczuć ból, który kryje się za każdym słowem epopei?

Litwo, ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie,

Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,

Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.

Edward Chałupa poetą nie był i z pewnością daleko mu było do kunsztu Mickiewicza, ale i on w swoim pamiętniku wspominał ziemie, które raz na zawsze zmuszony był opuścić. Zrobił to, jak umiał, a przez każde słowo przezierało głębokie uczucie:

Najmilsze mi to miejsce, gdziem się urodził, jest to pierwsze rzucenie uroku na człowieka przez przyrodę i to, co go otacza, mimo woli przyjmuje się istocie dziecięcej to, co słyszy uchem i widzi okiem, nie zapomni się nigdy, aż do zgonu, plusk wody w rzeczułce, szum wodospadu na grobli młyńskiej, mruczenie strumyczka wśród wikliny leśnej, niezapomniane są nigdy śpiewy ptactwa w odstępach leśnych i zaroślach, skrzek derkacza na łąkach, niby kosiarza, śpiew słowika osiadłego na jaśminie w ogródku, przy otwartym oknie w nocy, ślącego swój hejnał w przestworza niebieskie, gruchanie gołębi w gołębniku, gnieżdżenie się wron, kruków i kawek na wysokich  drzewach, grzechot wszelkiego rodzaju żabek, kapele świerszczy polnych i domowych oraz śliczne trele turkocia zwanego też niedźwiadkiem, ciągnące się klucze żurawi z północy na południe i dzikich gęsi ze wschodu na zachód na legowiska zimowe, inny jest wschód i zachód słońca, inaczej w dzień dogrzewa, i księżyc zdaje się jakoby jaśniej oświecał noce, nawet kamienie, choć martwe, to użyteczne, wdrążone w ziemię dla przejścia suchą nogą, pozostały w pamięci dziecięcej i takie jest, i pozostanie w pamięci każdego człowieka miejsce urodzenia.Jak już w rodowodzie wspomniałem, urodziłem się 19 marca 1896 r. w Nowosielicy, pow. Śniatyń [...].

Edward Chałupa nigdy nie powrócił w rodzinne strony. Nigdy nie odwiedził miejsca, gdzie w 1944 roku zamordowano jego żonę, dzieci i krewnych. Gdyby mógł, z pewnością by to zrobił, bo bardzo tego chciał. My postanowiliśmy to zrobić za niego i w jego imieniu, dlatego w 2008 roku pojechaliśmy do Nowosielicy w poszukiwaniu korzeni naszej rodziny.

Jechaliśmy nie wiedząc, czy w ogóle będzie czego szukać, czy zostały jakiekolwiek ślady po tym, że stamtąd się wywodzimy, czy żyje ktokolwiek, kto mógłby nam udzielić informacji. Po przybyciu na miejsce okazało się, że niektóre rzeczy nie zmieniły się przez te kilkadziesiąt lat i stanowią pomost łączący nas z tymi, którzy odeszli. Na przykład wierzby zasadzone przez Edwarda Chałupę niedaleko jego domu. Gdybyż drzewa potrafiły mówić...

[Zdjęcie udostępnione przez Jadwigę i Stanisława Ferenzów]

Na zdjęciu poniżej widzimy konia. Ech, zwykły koń, ktoś powie, i co z tego? Koń pewnie i zwykły, wydarzenie opisane w pamiętniku Edwarda Chałupy, a dotyczące konia właśnie, też być może zwykłe, ale widok zwierzęcia pasącego się na łące przywołał w nas wspomnienie tego fragmentu pamiętnika. Marcelowi Proustowi podróż mentalną do dawnych wydarzeń umożliwił zwykły herbatnik, dlaczego więc w naszym przypadku nie mógłby to być koń?

[Zdjęcie udostępnione przez Jadwigę i Stanisława Ferenzów]

Wspomnienie dotyczące konia? Proszę bardzo. Niestety, nie możemy przytoczyć go w całości, gdyż ta część pamiętnika nie ocalała. Czytelnik jednak z pewnością i tak świetnie się zorientuje:

 [...] i stanął nieruchomo, gdy my, pastuszkowie, przybiegli ku koniom, okazało się, że przybyły koń miał doszczętnie złamaną nogę poniżej piersi, a powyżej kolana, ten mój koń miał pomysły, gdy drogą jechała furmanka, on potrafił biec z daleka na drogę, obrócił się tyłem i czekał, ażeby mógł atakować kopytami, był bardzo niebezpieczny, mógł skoczyć na człowieka, ale że znałem jego usposobienie, toteż dobrze nam się żyło ze sobą. W 1914 roku poszedł do taboru wojennego, charakterystyczny był fakt, gdy w pewnej miejscowości stał tabor, tam też był ten koń, zwany Maćkiem, między tym taborem jako żołnierz przechodził mój brat i tak mimo woli zatrzymał się przy koniu obrócony plecami koło głowy, koń pogrzebywał nogami, skubał za płaszcz, brat się oglądnął i poznał swego Maćka, brat poszedł, kupił dwa komiśniaki, wykarmił konia z rąk i pożegnał na zawsze. Koń poznał i zapewne myślał, że trafił na gospodarza, który go z tej ciężkiej wędrówki zaprowadzi do domu.

Istnieje też do dzisiaj sad Edwarda Chałupy. Zobaczyliśmy go wiosną. Kto wie, może właśnie to jest miejsce jego zabaw dziecinnych, o których również wspomina?

Następnie, jak zwykle dzieci w swym środowisku czują się dobrze, to też zbieraliśmy się i urządzaliśmy coś w rodzaju gospodarstwa domowego, najlepiej tej zabawie sprzyjała wiosna, ponieważ w mych latach dziecinnych, sól była w głowach, cukier tak samo i wiele innych rzeczy do gotowania, były w ładnych opakowaniach, a my, dzieci, naśladując te opakowania i te przedmioty, wyrabialiśmy z gliny pośniegowej, wiosennej, ale, że ta zabawa nie za wiele imponowała w szczególności chłopakom, urządzaliśmy sobie sport - kto wyżej potrafi skoczyć[...]

[Sad Edwarda Chałupy. Zdjęcie udostępnione przez Jadwigę i Stanisława Ferenzów.]

Ale wszystko to mało, wobec faktu, że odnaleźliśmy dom! Dom rodzinny Edwarda Chałupy! Ocalał z zawirowań wojennych. Oczywiście dzisiaj kto inny jest już jego właścicielem, ale odnalezienie domu albo choć śladu po nim odczytywaliśmy jako nasz obowiązek wobec tych, którzy odeszli. I jesteśmy szczęśliwi, że udało nam się go dopełnić.

[Dom Edwarda Chałupy. Zdjęcie udostępnione przez J. i S. Ferenzów.]

Dom oznaczyliśmy także na stronach wikimapii (kliknij, aby zobaczyć) .

Pamiątkowa fotografia Józefa

2009-01-25T09:22:00.001+01:00

Kolejny z braci - Józef Chałupa. Na zdjęciu jako żołnierz armii austriackiej. Wywieziony na Sybir, nie przeżył.

[Józef Chałupa w mundurze austriackim. Zdjęcie udostępnione przez Jadwigę i Stanisława Ferenzów]

Sylwetkę oraz tragiczne losy swojego brata przybliża Edward Chałupa w pamiętniku:

W kolejności, drugi syn Ferdynanda i Zuzanny ze Starków, Józef Chałupa, urodzony 18 lutego 1886 r. w Nowosielicy, pow. Śniatyń, w wieku podlotka poszedł do kopalni na wozaka, następnie na górnika w Dżurowie, powiat Śniatyń, następnie powołany do wojska austriackiego i wcielony do 36 pułku obrony krajowej w Czechosłowacji, po odbyciu dwuletniej służby w wojsku powrócił do domu i z powrotem do górnictwa, wkrótce ożenił się, biorąc za żonę Michalinę z domu Lang Wacław, w 1914 r. zmobilizowany na wojnę światową, wkrótce raniony i po zakończeniu wojny powrócił do domu i osiadł na parcelacji w wolnej Polsce, ciężko pracując na kawałek chleba, w czasie inwazji na Polskę przez Związek Radziecki, na rozkaz Stalina i jego mocodawców, został wywieziony na Sybir, gdzie wskutek najgorszych warunków bytowych i głodu zmarł, bezdzietny. W ten sposób dokonał żywota na nieludzkiej ziemi i do wolnej Polski nie powrócił.

Żołnierz "Błękitnej Armii"

2009-01-25T09:18:00.001+01:00

Wojna dobiega końca. Austro-Węgry rozpadają się, narody bałkańskie odzyskują wolność. Niemcy zostają zmuszone do uznania niepodległości okupowanych państw - m.in Polski. Rosja traci Finlandię i republiki bałtyckie, w kraju do głosu dochodzi narodowy socjalizm, władzę przejmują bolszewicy. Dotychczasowy porządek geopolityczny Europy zostaje totalnie zburzony.

Polska po 123 latach niewoli zaczyna odbudowywać swoje struktury państowe i wojskowe. W wyniku usilnych starań dyplomacji polskiej (poczynanych już od 1916 r.) rząd francuski przychyla się do organizowania polskich oddziałów zbrojnych. W końcu, we wrześniu 1918 r., na terytorium Francji powstaje Armia Polska. Kolor francuskiego munduru nadaje jej przydomek - "Błękitna Armia". Na czele armii 4 października 1918 r. staje gen. Józef Haller.

[Generał Haller podczas przeglądu szeregów Błękitnej Armii. Zdjęcie pochodzi stąd

Oddziały polskie formowane były z ochotników. Byli wśród nich Polacy zamieszkujący Francję, inne kraje Europy Zachodniej (a nawet Amerykę), ale lwią częśc stanowili jeńcy wojenni polskiej narodowości z zaboru austriackiego, przebywający w obozach jenieckich na terenie Włoch. Z najbardziej licznego obozu (22 tys. jeńców), położonego w północnych Włoszech w La Mandria di Chivasso k. Turynu, udało się zorganizować aż 4/5 całego kontygentu przemieszczonego po wstępnym przeszkoleniu do Francji.

Wśród żołnierzy ochotników był również Edward Chałupa:

Drugiego dnia ok. północy pociąg zatrzymał się na torze otwartym, naprzeciw niewielkiej drogi, wzdłuż której płynął duży strumień wody do nawadniania pól ryżowych, nam kazano wysiąść. W pierwszej chwili gaszono pragnienie, na pierwszy rzut oka wygląda ta miejscowość, że przed nami jest jakie wielkie miasto, ale nie było to miasto tylko lotnisko, a na nim zbudowane 30 hangarów, a my po ugaszeniu pragnienia, sformowaliśmy grupowo czwórki, ruszyliśmy w pochód, pod hangarami dowiedzieliśmy się, że jest to obóz La mandria Di chivaso i tu się formuje polska armia pod dowództwem gen. Józefa Hallera, Włosi od nas odeszli, jak by ich wcale nie było, a nas zaprowadziła służba żandarmerii do końcowego hangaru, oblodzonego, i też odeszła, jak nie ten świat zostaliśmy sami. Nad ranem, jeszcze za pociemku, zjawiło się trzech polskich oficerów, tak weszli jak aniołowie pośród diabłów, nasz wygląd był opłakany, jeden z oficerów powiedział, ażeby grupenkomendanci wzięli żołnierzy z namiotami i z kocami i poszli za nim, z powrotem przynieśli dla każdego bochenek chleba, po chwili, gdy już żołnierze oraczyli się chlebem przystąpiono do segregacji, mówiono wystąpić każdej narodowości osobno, z Polakami poszli Żydzi polscy i dużo Rusinów, po segregacji powiedziano nam, że jest to obóz, gdzie tworzy się armia polska, kto chce, może wstąpić do wojska polskiego, ale nie było takiego Polaka, który by się odmówił, po utworzeniu drużyn, plutonów, kompanii urządzono nam kąpiel, wydano po trzy pary bielizny ciepłej, po trzy koce amerykańskie, umundorowanie włoskie, obuwie, sienniki ze słomą, słowem wszystko, co przysługuje żołnierzowi, i przekwaterowano nas do innego hangaru. Przy tem odbywały się ćwiczenia, przeglądy, defilady oddziałów i jednostek organizowanych na terenie Włoch. W lutym 1919 r. wojsko organizowane we Włoszech wyjechało do Francji, ja również i byłem zakwaterowany we wiosce Relanż, w okolicy miasteczka Dame, w międzyczasie wypłacono nam pensję raz po sto franków, drugi raz po 50 franków francuskich, równocześnie przemundurowano nas w mundury hallerczyków i wyekwipowano w broń, z tą chwilą zaczęły się pełne ćwiczenia wojskowe z bronią, strzelanie i ćwiczenia polowe.

[La Mandria di Chivasso, polski obóz wojskowy. Uroczystość wręczenia sztandaru w imieniu miasta Turyn pułkowi im. A Mickiewicza, marzec 1919 r. Zdjęcie pochodzi stąd

Równolegle, już pod koniec roku 1918, Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski rozpoczął starania o przyjazd "Błękitnej Armii" do kraju. Jednak dopiero w kwietniu 1919 roku władze francuskie zgodziły się na wysłanie oddziałów do Polski.

Po kilku tygodniach, dnia 7 maja 1919 r. moja jednostka została zawagonowana i przez Niemcy kierunek Polska, ta upragniona [...], kiedy dojeżdżaliśmy do granic Polski nakazano nam pozamykać drzwi od wagonów, a pootwierać na stronie polskiej, robiono to dlatego, ażeby nie prowokować Niemców, ponieważ istniała linia rzekomego frontu. Po stronie polskiej bardzo serdecznie nas witano kwiatami. W kolejności 12 maja 1919 r. stanęliśmy w Warszawie. Z Warszawy wysłani do portów Modlina w Zakroczyniu, w zastępstwie kwater, również i tutaj przesuwano nas, a tymczasem zbliżał się czas do wyjazdu na wschodni front.

Edward Chałupa był najprawdopodobniej członkiem 50 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych, wchodzącego na terenie Francji wskład 3 Dywizji Strzelców Polskich, III Korpusu "Błękitnej Armii". Oto jak wspomina spotkanie z samym Wodzem Naczelnym:

A teraz powróćmy jeszcze do tego marszu polskich żołnierzy. W pewnej miejscowości zatrzymano nas i stanęliśmy w kolumnach do przeglądu, wtem nadjechał generał Haller ze sztabem, ja stałem w pierwszym szeregu, obok mnie porucznik Piskozub, Haller się z nim przywitał i zapytał skąd jest, padła odpowiedź - z Kołomyji, a Haller odpowiedział: jeszcze będziemy się bić o tą  Kołomyję i poszedł między szeregi żołnierskie.

W 1919 r. "Błękitna Armia" została organizacyjnie wcielona do Wojska Polskiego, Edward Chałupa został przydzielony do 13 Kresowej Dywizji Piechoty, biorącej w 1919/1920 r. aktywny udział w wojnie polsko-bolszewickiej.

Należałem do 13 dywizji piechoty jako grupy operacyjnej, stale nas przerzucano na inne miejsca, dowódcą był gen Stanisław Haller, w końcu w czasie odwrotu w 1920 r. znaleźliśmy się pod Pohrebyszczami, tam też zostaliśmy otoczeni, dzięki postawie żołnierskiej wyszliśmy z pierścienia. W tym miejscu jeszcze wrócę przed Pohrebyszcze, maj i czerwiec 1920 r., byłem na kursie podoficerskim, przy dywizji w polu, następnie po żniwach 1920 r. byliśmy otoczeni drugi raz pod Lwowem i wyszliśmy cało, w następstwie przerzucono nas pod Zamość, tam zadaliśmy duże straty Budionnemu i dalej pod Hrubieszowem, pod Warszawą wielka klęska nieprzyjaciela i z powrotem pościg za nieprzyjacielem, aż po Noworgad wołyński, zostałem ściągnięty do obozu ćwiczebnego jako plutonowy po kursie podoficerskim na instruktora w Równym. Po pewnym czasie przeniesiony wraz z całym pułkiem do Dubna, wojna została zakończona i po pewnym czasie jako starszy rocznik zostałem zdemobilizowany.

Na frontach I wojny światowej - cz. 2.

2009-01-25T09:14:00.001+01:00

Październik, rok 1918. Wojska włoskie rozpoczynają na froncie wschodnim ostatnią ofensywę I wojny światowej. Przeciwstawia im się wyczerpana, pozbawiona morale i zdziesiątkowana armia austriacka. Już po kilku dniach walki traci zdolność bojową i ugina się pod naporem włoskim. Żołnierze są masowo brani do niewoli (ok. 300 tys. żołnierzy austriackich trafiło do niewoli!), niektórzy dezerterują. Ostatecznie 2 listopada 1918 r. w Tagliamento zostaje podpisany rozejm, który m. in. przyczynia się w niedługim czasie do rozpadu Austro-Węgier i końca I wojny światowej.

[Przeładunek na Tagliamento, 1917 r. Zdjęcie pochodzi stąd.]

Jak te wydarzenia wspomina Edward Chałupa? Prześledźmy po kolei.

Był już rok 1918, lipiec, otrzymałem od siostry, że dziewczyna, którą tak ceniłem jest w ciąży ze synem kierownika kopalni i na mnie ta wiadomość nie sprawiła żadnego wrażenia, raczej doznałem pewnego ukojenia, jestem zwolennikiem wolności. Po trzech latach wojennej tułaczki otrzymałem urlop do domu, jak wiadomo, trzy lata to nie jeden dzień, dużo się zmieniło, odwiedzałem krewnych, znajomych, dziewczynę,[...] 

Warto zauważyć, że u schyłku wojny wysyłani na front siłą i zmuszani do podejmowania kolejnych ataków żolnierze tracili ducha walki. Szerzyły bunty i przejawy nieposłuszeństwa.

Po powrocie z urlopu do jednostki krążyły wieści, że znów pojedziemy na włoski front, to nam się nie bardzo uśmiechało, toteż pułk się zbuntował, mój transport w wagonach stał na stacji kolejowej, w Nowosielicy, za Czemiowcami, tam też stoczyliśmy prawdziwą walkę z 29 słowackim p. p., pod przeważającymi siłami zostaliśmy rozbrojeni i wywiezieni pod włoski front, w międzyczasie odbywał się sąd polowy nad żołnierzami pułku, podobno było kilku straconych [...].

W armii panował chaos. Żołnierzy skazywanych przez sądy polowe na rozstrzelanie nastepnego dnia zaprzysiężano i wysyłano z powrotem na front. Klęska armii austriackiej stawała się coraz bardziej oczywista:

[...] wtem pewnego dnia Włosi rozpoczęli wielką i ostatnią ofensywę, dochodzenia zostały przerwane, nas ponownie zaprzysiężono, uzbrojono i na front, gdy szliśmy do frontu, Czesi z frontu, wołając spadki hoszi po wojnie, niestety szliśmy dalej do frontu, dopiero po trzech dniach rozpoczęliśmy odwrót, w czasie odwrotu przed rzeką Tagliamento pułk został zbobardowany i z pokładów zdziesiątkowany, pozostałości pułku przeszły most na rzece Tagliamento, most za sobą zapalono, wtem za nami nadjechała włoska kawaleria, rzuciła się do rzeki wpław, z naszej strony poczęto strzelać, wtem poczęto wołać, aby zaprzestać ognia, zawieszenie broni, gdy kawaleria przeszła przez rzekę, zmieszała się z wojskami austriackimi, myślałem, że nastąpi nieporozumienie między żołnierzami, ale gdzie tam, pokręcili się jakby między przyjaciółmi, konie powierzgały ogonami i dalej w pościg, najdziwniejsze jest to, że przecież wyższe dowództwa wiedziały, że jest kapitulacja, wojska włoskie były już na tyłach wojsk austriackich, dlaczego w ostatniej chwili mordować ludzi Bogu ducha winnych, jak to u dygnitarzy życie maluczkich nic nie znaczyło i nie znaczy. Po trzech dniach rozbrojono nas z oświadczeniem, że wszyscy będziemy wysłani do swych miejscowości rodzinnych, jednak po rozbrojeniu nas sformowano czwórki i rozkaz: a via la Roma, oficerów zostawiono przy szablach. Tabor pułkowy szedł z nami, żywiliśmy się następująco, to, co na wozie, do kotłow, konie od wozów bite i też do kotłów i tak doszliśmy do obozów jenieckich.

A jak Włosi traktowali jeńców wojennych? Zobaczmy:

Nadmienić należy, że gdy nas prowadzili Anglicy, Szkoci, to nie wolno było zbliżać się do jeńców, ale gdy przejęli nas Włosi, to prostota, doskakiwali do żołnierzy, zrywali odznaczenia, pluli w twarze jak dzicz. W obozie pozostaliśmy bardzo krótko z oficerami, następnie wysłano oficerów do obozu oficerskiego, a żołnierzy do obozu specjalnego, za druty, tak było w wielkim głodzie, listopad do pół grudnia 1918 r. Następnie wyprowadzono nas na wolny tor kolejowy, gdzie na mrozie głodni czekaliśmy dwa dni na swój pociąg, mówiono nam że jedziemy na roboty w góry Szwajcarskie, gdy nadjechał ten upragniony pociąg, wsiedliśmy do niego i ruszyliśmy żółwim pośpiechem, drugiego dnia późnym wieczorem wjechał pociąg na stację jakiegoś większego miasta, w krótkim czasie wyniesiono nam w kotłach gotowany ryż ze słodką kapustą, było to bardzo dobre, ale mało, ja zdążyłem tylko pokosztować, natomiast dali nam po dużej konserwie, jedna na dziesięciu i po bochenku chleba. No cóż, jeść nie było można z powodu wielkiego pragnienia. Drugiego dnia ok. północy pociąg zatrzymał się na torze otwartym, naprzeciw niewielkiej drogi, wzdłuż której płynął duży strumień wody do nawadniania pól ryżowych, nam kazano wysiąść. W pierwszej chwili gaszono pragnienie, na pierwszy rzut oka wygląda ta miejscowość, że przed nami jest jakie wielkie miasto, ale nie było to miasto tylko lotnisko, a na nim zbudowane 30 hangarów, a my po ugaszeniu pragnienia, sformowaliśmy grupowo czwórki, ruszyliśmy w pochód, pod hangarami dowiedzieliśmy się, że jest to obóz La Mandria di Chivasso i tu się formuje polska armia pod dowództwem gen. Józefa Hallera.

O tym, jak Edward Chałupa tworzył zalążki armii polskiej we Włoszech napiszemy w nastepnym odcinku.

Na koniu i z szablą

2009-01-25T09:10:00.001+01:00

Dwie postaci na koniach, obydwie w mundurach armii austriackiej i z szablami. Zdjęcie zrobiono w czasie I wojny światowej. Żołnierz na białym koniu to Ferdynand Chałupa, najstarszy brat Edwarda urodzony 29 września 1884 roku. Z zawodu Ferdynand był cieślą i, jak wspomina Edward w swoim pamiętniku, trudnił się również budową domów. Synem Ferdynanda był Henryk, o którym notkę już zamieściliśmy tutaj. Ferdynand nie uniknął tragicznego losu większości członków rodziny Chałupów. W nocy z 1 na 2 listopada 1944 roku został zamordowany przez banderowców UPA.

[Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

O swoim najstarszym bracie Edward Chałupa pisze w pamiętniku:

I tak w kolejności, najstarszy syn, Ferdynand Chałupa, urodzony w Nowosielicy 29 września 1884 r., po śmierci ojca zaczął pracować w kopalni, dorósłszy do lat poborowych został powołany i pobrany do wojska austriackiego, wcielony do pionierów w Przemyślu, po wysłużeniu 3 lat wrócił do domu i postanowił ożenić się z Anną Ginalską, tem samym założyć własną rodzinę, wstępując do pracy w górnictwie w Dżurowie, bądź też w Rożnowie, pow. Śniatyń, do roku 1914 zmobilizowany na wojnę światową, po powrocie z wojny w wolnej Polsce został mianowany komisarzem rządowym (wójtem) w Nowosielicy, pow. Śniatyń, po złożeniu mandatu komisarskiego, jako dobry cieśla, trudnił się budową domów oraz budynków gospodarczych, w czasie wojny 1939 - 1945 pracował na swym małym gospodarstwie z pszczelarstwem, mając czworo dzieci: Izydora, Henryka, Marię i zamężną córkę, został zamordowany wraz z cała rodziną przez drapieżnych rezunów ukraińskich, za wyjątkiem syna Izydora, który padł na froncie w armii ZSRR oraz syna Henryka, który znajduje się obecnie w Polsce, tak zakończył się pokrótce życiorys najstarszego syna Ferdynanda.

Na frontach I wojny światowej - cz. 1.

2009-01-25T09:08:00.001+01:00

Wiele informacji na temat I wojny światowej dostarcza nam pamiętnik Edwarda Chałupy. I nie są to fakty spisywane przez pobocznego obserwatora, znajdującego się w bezpiecznym, oddalonym setki kilometrów od terenu działań wojennych miejscu. Są to wspomnienia człowieka znajdującego się przez prawie cały ten krwawy okres na pierwszej linii frontu.

Edward służył w armii austriacko-węgierskiej. Został powołany do wojska w roku 1915, miał wtedy 19 lat:

  Wstępując w ciężki okres wojny, przedwcześnie, 18 lipca 1915 r. pożegnałem rodzinę, krewnych, znajomych, no i dziewczynę, która mi się podobała, też wiedziałem, że ja jej się podobam, reszta pozostała niewiadomemu jutru, do poboru stanąłem w Rożnowie [...].  

[Edward Chałupa (pośrodku) zaraz po wcieleniu do armii austriackiej. Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Walczył głównie na wschodnich frontach I wojny światowej. Do wiosny 1916 r. brał udział w ofensywie wojsk austriacko-węgierskich w rejonie Karpat Wschodnich, gdzie rozegrywały się bardzo krwawe walki z wojskami rosyjskimi:

  W bojach na Przełęczy Węgierskiej padło dużo żołnierzy po obu stronach walczących, toteż gdzie któren żołnierz padł na miejscu został pogrzebany, dlatego za świeżej pamięci władze postanowiły ekshumować rozsianych po górach do wspólnych mogił żołnierskich, toteż w tym celu wykopany ogromne szańce przy głównym trakcie, między Tatarowem a Woronienką, w szańcach układano trumnę przy trumnie, skrapiano, a raczej polewano mocno karbolem i zasypywano, taki był wielki rygor, że nawet trzech żołnierzy ekshumowano z cmentarza i na tych osobiście patrzyłem. Działo się to w zimie 1915 - 1916 r., ciała były w ziemi około piętnastu miesięcy, chowane tak jak padł, w płaszczu, obuwiu - wszystko sczerniałe, trzymające się jeszcze w kupie , łatwo dające się wciągnąć na dolną część trumny, następnie mocno odkażano ciała i przykryto górnymi wiekami, po zasypaniu dołów odkażano ziemię. I tak po głodzie, chłodzie i nędzy kończy się żołnierski trud [...].  

Na początu roku 1917 Edward Chałupa został skierowany na front włoski, w okolice miasta Gorycja.

  Po kolei, znów nas przewieziono z Tyrola jako marsz batalion 36 p. p. na front pod Gorycją, zatrzymano nas w taborze 8 km od frontu, we wsi Prwaczine.

Od 1915 r do końca 1917 r, w dolinie rzeki Isonzo, toczyły się działania wojenne Włochów przeciwko Austriakom. Gorycja była dla Włochów punktem strategicznym, gdyż zdobycie jej dawało możliwość wyprowadzenia ataku dalej, na Triest (od północy granicę włoską tworzyło pasmo Alp uniemożliwiające wszelkie działania wojenne). Tu Edward, jako członek batalionu szturmowego, wykazał się wielką sprawnością bojową oraz niemałą odwagą:

  W marcu w 1917 r. były słuchy, że Włosi podkopują się pod linię frontu celem zrobienia wyłomu, przerwania frontu, wówczas dowództwo ściągnęło baterię moździerzy, pluton szturmowy do przyfrontowej rezerwy, wówczas rozpoczęła się ciężka kanonada z moździerzy. Gdy moździerze ucichły, artyleria poczęła bić ogniem zaporowym, a my, pluton szturmowy rozkaz do ataku na włoskie pozycje, wychodząc do ataku, każdy z nas się przeżegnał znakiem krzyża świętego, atak został uwieńczony powodzeniem, ja sam jeden osobiście wziąłem jedenastu Włochów do niewoli. Wśród dramatycznych okoliczności za dzielność i odwagę otrzymałem srebrny medal II klasy, wszyscy żołnierze powrócili z wypadu szczęśliwie, ja, prowadząc jeńców, trafiłem na sprężystego sierżanta w rowach austriackich, stały bowiem duże kompanie na wypadek niepowodzenia plutonu szturmowego, chciał zabrać jeńców, zbierać laury za moją krew, ja mu odpowiedziałem, wskazując na pozycje włoskie, że tam jest dużo, niech sobie idzie wziąć, ale niestety, skąd jeńców prowadziłem, tam się ziemia paliła, widać było tylko ogień i dym.  

[Edward Chałupa (pośrodku) wraz z brygadą szturmową na froncie włoskim. Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

W jaki sposób sam Edward Chałupa wziął do niewoli aż 11 Włochów? Pisze o tym szczegółowo w końcowej części swojego pamiętnika. Fragment ten mówi wiele o odwadze, ale i o postawie moralnej młodego Edwarda:

[...]w czasie ataku szedłem prosto na karabin maszynowy i jeszcze z dwoma żołnierzami z plutonu, zaś Włosi byli tak strasznie zdezorientowani pod silnym obstrzałem moździerzy, a działo się to wszystko w krótkiej chwili, ponieważ nasz trzech trafiło na pełny bunkier Włochów, ja objąwszy pierwszeństwo, posłałem jednego z żołnierzy, ażeby zawołał drużynowego kaprala celem wzięcia Włochów do niewoli, a że to trzeba było działać szybko, a ten pierwszy nie wracał, posłałem drugiego, a drugi zrobił to samo, tak zostałem sam i byłem zmuszony działać na własną rękę, oczywiście przy użyciu broni z mojej strony i nie mogłem dokończyć dzieła tak, jak nas uczono pod względem religijnym jak i wojskowym, tak ja wziąłem do niewoli 11 Włochów, ten raniony był 12, ale cóż z tego, nie byłem w stanie dokonać dzieła, tak z punktu religijnego i wojskowego, bo obowiązkiem mym było ranionego zabrać, a po wojskowemu zabrać karabin maszynowy, amunicję i broń ręczną, czego nie mogłem uczynić, bo brakowało mnie bodaj jednego żołnierza, któryby pilnował zabrania rannego i zdobyczy, ja znów, nie mogąc spuścić z oka jeńców z braku zaufania, musiałem pozostawić rannego i zdobycz, a wszystko działo się to z niewdzięczności żołnierskiej, działo się to na froncie włoskim - Isonzo front, pod miastem Gorycja, jeńców zaprowadziłem do kawerny nr 8, to jest loch podziemny, gdzie urzędował dowódca batalionu w randze podpułkownika, który jeńców przyjął, zostałem odznaczony srebrnym medalem II klasy, zaś moje akta zostały wysłane do archiwum, do Wiednia, ja zaś z pułkiem 20 zostaliśmy ściągnięci do tyłu na krótki odpoczynek, gdzie miałem sposobność rozmawiać z cesarzem Karolem na temat odznaczenia[...]

Za pierwsze swoje wojenne zasługi został odznaczony medalem przez samego cesarza Austro-Węgier Karola I.

  Ponieważ 20 pułk był przeszło 6 miesięcy bez przerwy na froncie, przez zimę został wycofany do tyłu na zasłużony odpoczynek, w tym czasie cesarz Karol objeżdżał i przeglądał jednostki wojskowe, również i nas, było to pod koniec kwietnia 1917 r., gdy nadszedł dzień przybycia cesarza, bardzo rano pułk wymaszerował na błonie, oczekując dostojnego przybysza, gdy nadjechał, wysiadł ze świtą, orkiestra zagrała hymn cesarski, cesarz stanął, ani się nie ruszył, po odegraniu hymnu, pułkownik raportował, po raporcie sprężystym krokiem przeszedł cesarz przed wszystkiemi oddziałami, po przeglądzie zażądał, ażeby wszyscy odznaczeni medalami złotymi i srebrnymi I i II klasy wystąpili przed swe kompanie, ja też wystąpiłem jako medalista II klasy, cesarz przechodził przed odznaczonymi w formie raportu, z każdym dość długo rozmawiał, na przykład mnie się pytał, gdzie zasłużyłem medal, odpowiedź: pod Gorycją na Isonzo - front, pyta mnie, wiele mam lat, odpowiedź: 21, pytanie, skąd jestem, odpowiedź: z powiatu śniatyńskiego koło Kołomyi, wówczas cesarz się rozgadał i powiedział: ja wiem, wiem, ja w Kołomyi służyłem przy dragonach w stopniu rotmistrza, gdy miał przejść ode mnie do następnego żołnierza, jeszcze raz popatrzał na mnie od głowy do stóp i od stóp do głowy, pokręcił głową, żegnając słowami: oj, spokoju, spokoju!, rozmawiał naprawdę jak ojciec z synem i tych słów do śmierci nie zapomnę, tak mówił do mnie cesarz austriacki, a gdy odjeżdżał na dalsze przeglądy swych żołnierzy, moja myśl mu towarzyszyła: Szczęść Boże.  

[Cesarz Karol I odznacza zasłużonych żołnierzy. Zdjęcie pochodzi stąd.]

I jeszcze jeden cytat obrazujący niebezpieczeństwo i krwawy charakter wojny:

Wypoczynek żołnierski dla nas dobiegał końca, ponieważ 11 maja 1917 r. Włosi rozpoczęli wielką ofensywę, a my wymarsz na front, do frontu trzeba było iść marszem kombinowanym, ponieważ wszystkie możliwe przejścia były zasypane huraganowym ogniem zaporowym, w końcu, już pod linią bojową, pozostała do przejścia jeszcze jedna kotlina, najniebezpieczniejsza, my weszliśmy przed kotliną w głęboki rów, oczekując chwili do przejścia, w mojej kompanii padł rozkaz: w tył zwrot!, w ten sposób ja zostałem ostatni na tyle, odczekałem chwilę, aż żołnierze znajdą się po drugiej stronie kotliny, odczekałem moment eksplodujących pocisków na kotlinie, po eksplozji rzuciłem się i jak błyskawica przebiegłem przez miejsce zaporowe, na kotlinie widziałem kilku żołnierzy zabitych, z drugiej strony kotliny spotkałem sanitariusza kompanijnego pytając, gdzie poszła kompania, odpowiedział, że do ósmego schronu, ja nie czekając wyprzedziłem go, wtem przyszedł pocisk moździerzowy, ciężko raniąc sanitariusza, gdzie po chwili zmarł, ja od tego pocisku zostałem raniony, dostałem się do schronu, ale wycofać się do tyłu było rzeczą niemożliwą na skutek ognia zaporowego, trzeba było czekać sposobności, moją dobrą stroną, która mnie ratowała, było to, że Włosi weszli w okopy austriackie i nie orientowali się, gdzie mogą znajdować się oddziały i wstrzymali ogień artyleryjski, ja ten moment wykorzystałem i - raniony - uciekłem z tego piekła, [...] ja wnet ruszyłem do miejscowości Czernice, obecnie Jugosławia, gdzie znajdował się szpital polowy, bardzo spieszyłem się, aby przejść jak najprędzej linię ognia zaporowego i rzeczywiście, ledwie uszedłem, rozpoczęła się Włoska kanonada, ja zgłosiłem się w szpitalu polowym z miejsca do opatrunku z powodu jątrzenia rany, ponieważ w dłoni znajdował się kawałek odłamka pocisku moździerzowego [...]

W 1918 r. Edward Chałupa trafił do niewoli włoskiej, ale o tym napiszemy w nastepnym odcinku.

Henryk Chałupa 1947 r.

2009-01-25T09:05:00.001+01:00

Poniżej na zdjęciu z 1947 roku przedstawiony jest bratanek Edwarda Chałupy, Henryk.

[Zdjęcie ze zbiorów Stanisława i Jadwigi Ferenzów]

Henrykowi udało się przeżyć rzeź wołyńską. O losie swojego brata Ferdynanda, ojca Henryka, pisze Edward Chałupa w pamiętniku:

I tak w kolejności, najstarszy syn, Ferdynand Chałupa, urodzony w Nowosielicy 29 września 1884 r.[...]mając czworo dzieci: Izydora, Henryka, Marię i zamężną córkę, został zamordowany wraz z cała rodziną przez drapieżnych rezunów ukraińskich, za wyjątkiem syna Izydora, który padł na froncie w armii ZSRR oraz syna Henryka, który znajduje się obecnie w Polsce [...].

W jaki sposób Henrykowi udało się przeżyć? W czasie, kiedy rozegrała się tragedia, był w pracy na nocnej zmianie (pracował w kopalni). Po powrocie do domu nad ranem zastał już tylko zgliszcza. W ciągu kilku godzin stracił prawie wszystkich najbliższych.

Lata 30-te, zdjęcia grupowe

2009-01-25T09:03:00.001+01:00

Na zdjęciach z 1938 (najprawdopodobniej) roku wyglądają zupełnie zwyczajnie. Bo i życie było zwyczajne. Codziennie te same obowiązki, ten sam rytm. Czy domyślali się, co ich czeka za rok? Czy spodziewali się, że większość z nich przeżyje tylko do 1944 roku? Z pewnością nie. Czy żyje ktoś jeszcze z osób przedstawionych na zdjęciach? Raczej nie. Jeśli jednak, miałby dzisiaj około 85-87 lat.

[Zdjęcie ze zbiorów J. i S. Ferenzów]

Okupację z pewnością przeżyła Helena Chałupa, córka Edwarda, siedząca w mundurku pierwsza z lewej. Z jakiej okazji to zdjęcie? Może zakończenie roku szkolnego i początek wakacji? A może nie? Jedno jest pewne: do tej samej klasy razem nie chodzili. Na pierwszy rzut oka widać, że są w różnym wieku.

[Zdjęcie ze zbiorów J. i S. Ferenzów]

Zdjęcie zamieszczone powyżej zrobiono prawdopodobnie również w 1938 roku. Pierwsza Komunia dzieci z Nowosielicy. Klęczący chłopiec pierwszy po prawej to Zbigniew Chałupa. Gdybyśmy powiedzieli małemu Zbysiowi, że od tej chwili zostało mu tylko sześć lat życia, popukałby się w głowę, uśmiałby się setnie razem z kolegami (może zarobilibyśmy jakimś pomidorem?) i wrócił do swoich zwykłych zajęć.

Czy którekolwiek z dzieci zapamiętanych na tym zdjęciu przeżyło rzeź na Kresach w 1944 roku? Jeśli tak, jakie były ich dalsze losy? Zbyś szczęścia nie miał.

W mundurze i przedwojennie

2009-01-24T22:10:00.001+01:00

Edward Chałupa (ojciec współautorki tego bloga) we własnej osobie podczas służby patrolowej w Kołomyi (dzisiejsza Ukraina) w latach 20-tych XX wieku. Kim jest drugi mężczyzna na zdjęciu i jakie były jego losy? Nie wiadomo.

[Zdjęcie ze zbioru J. i S. Ferenzów]

Na zdjęciu poniżej Edward Chałupa z rodziną. Fotografię wykonano najprawdopodobniej tuż przed wybuchem II wojny światowej. Jego żona Maria (ur. w 1906 r.) oraz dzieci Zbigniew i Zofia zostali zamordowani przez jednostki UPA w 1944 roku. Córka Helena ocalała właściwie przypadkiem i przeżyła lata okupacji.

[Zdjęcie ze zbiorów J. i S. Ferenzów]

Oto, jak to tragiczne wydarzenie wspomina Edward Chałupa:

W roku 1944 ja, będąc na wojnie w wojsku polskim, a tem samem nie obecny, rodzina moja, to jest żona - lat 38, syn - lat 14, oraz córka - lat 10, w dzień zaduszny z 1 na 2 listopada w nocy zostali zamordowani przez rezunów ukraińskich, ten sam los miał spotkać moją najstarszą córkę, tylko dzięki sąsiadce, która zaprosiła córkę do towarzystwa pojechania na zaduszki do miasta Śniatynia, na groby swych rodziców, dzięki czemu uniknęła śmierci z drapieżnych rąk rezunów ukraińskich, dom, inwentarz żywy i martwy, meble, odzież, słowem, co tylko dało się zabrać, wszystko zrabowali rezuny ukraińskie, jedyny raz po morderstwie córka odwiedziła dom rodzinny w Nowosielicy, pow. Śniatyń, w asystencji wojska, po czem zamieszkała w Zabłotowie, pod opieką wyżej wspomnianej krewniaczki, a następnie w kwietniu 1945 r., jako Polka, w drodze repatriacji, wraz z krewniaczką wyjechała na zachód Polski osiedlając się w Miliczu, a co się stało w dalszym ciągu z wymordowaną rodzina nie wiadomo.

Pamiętnik - Wstęp

2009-01-24T22:06:00.001+01:00

Pamiętnik Edwarda Chałupy to prawdziwa perła. Nie ze względów literackich, lecz historycznych i genealogicznych. Jest coś niezwykle szlachetnego w tym, że ktoś uznał za ważne przekazanie wiedzy o rodzinnych korzeniach potomnym. Wiedział, że w ten sposób kształtuje się świadomość danego człowieka, a w dalszej kolejności - świadomość narodowa. W dzisiejszych czasach, gdy znamy co najwyżej imię naszej prababci, to naprawdę cenne. Pamiętnik Edwarda Chałupy pozwolił nam nawiązać kontakty z naszymi bardzo dalekimi kuzynami (o których istnieniu zapewne nie wiedzielibyśmy), zmobilizował nas również do kolekcjonowania wszystkich danych na temat naszej rodziny. Dzięki temu zebraliśmy wiele cennych zdjęć, a wiedza o losach, jakie nasi przodkowie przechodzili, staje się coraz szersza. Pamiętnik umożliwił nam w końcu podróż w rodzinne strony do Nowosielicy na Ukrainie (dawne tereny Polski) i odnalezienie domu, w którym mieszkała nasza rodzina. Dom nadal stoi, choć oczywiście kto inny jest już jego właścicielem.

Przedstawiamy zatem dokument, który podarował nam wiele niezapomnianych chwil pełnych wzruszeń. Ponieważ jest dość długi, podzielimy go na odcinki. Pamiętnik zachowuje oryginalną budowę zdań. Zmieniliśmy jedynie interpunkcję.

Na początek wstęp:

Szczęść Boże!
Roku Pańskiego 
27 kwietnia 1966. 
W Mikowicach, powiat Kłodzko
Wypis biograficzny rodziny
i familii Chałupów
Oraz osobisty życiorys

Chałupa Edward,
syn Ferdynanda,
urodz. 19 marca 1896 r.
w Nowosielicy, pow. Sniatyn


Kochani potomni i czytelniku!

Wielu z Was wie o sobie tyle, że urodził się z ojca i matki, czasem ledwie znając dziadków i właśnie dlatego postanowiłem napisać to, co mnie wiadomo o rodzinie Chałupa, żeby potomni wiedzieli, skąd się wzięli i skąd pochodzą. Wiemy rodowód Chrystusa, może nie wszyscy to sobie przypomnimy, zaczyna się na Abrahamie, aż do Dawida, pokoleń czternaście, od Dawida do Jechoniasza pokoleń czternaście, i od Jechoniasza do Jakuba i Józefa pokoleń czternaście. Wiemy i znamy rodowód naszych królów polskich i wielu innych osobistości, z wysokich stanowisk, również pisarzy, różnych artystów, jako też liczne osobistości z zagranicy.
Wobec tego, dlaczego nie mamy wiedzieć swego pochodzenia i środowiska, czyli, mówiąc zwyczajnie, że człowiek chce, aby w ludzkiej pamięci żył wiecznie, tern bardziej, jeżeli na to zasługuje. Niedawno jak wczoraj 26 kwietnia 1966 r. t. j. w 24 rocznicę bitwy pod Monte Cassino słuchałem komunikatu radiowego o brygadzie pancernej i dywizji Karpackiej z armii gen. Andersa, otóż żołnierze z brygady pancernej pytali swego dowódcę, dlaczego oni nie figurują w wydawnictwach książkowych za swoje zasługi. W związku z wydaniem obszernej książki w 25 rocznicę bitwy pod Monte Cassino, we wspomnianej książce mają figurować imiona i nazwiska ok. trzydziestu tysięcy żołnierzy, wynika z tego, że człowiek chce być w pamięci żyjących, a tym bardziej za czyny szlachetne.

Ocaleni na fotografii

2009-01-24T22:00:00.001+01:00

Jest ogromna różnica między dawnymi zdjęciami a współczesnymi. Ponieważ tak rzadko fotograf uwieczniał czyjeś sylwetki (i na pewno nie była to najtańsza usługa), ludzie starannie przygotowywali się do tego wydarzenia. Zwróćcie uwagę, że wszyscy bez wyjątku są odświętnie ubrani (bez względu na to, na jaką fotografię patrzymy). Każde zdjęcie jest znakomicie skomponowane i wykadrowane! Jaka różnica w porównaniu do tego, co cykamy cyfrówką w tempie dziesięciu na minutę, a co ośmielamy się dzisiaj nazwać zdjęciami. W naszych fotografiach rzadko można uchwycić jakiś porządek, a o kadrowaniu chyba mało kto w ogóle słyszał.

Oto fotografia zbiorowa. Wykonano ją w 1935 lub 1936 roku. Po lewej stronie siedzi Paulina Stecker z domu Chałupa, siostra Edwarda Chałupy z czwórką dzieci. Najstarsza córka to prawdopodobnie Sabina, po bokach dwaj synowie, Jan i Marceli oraz mała Wilhelmina. Z tyłu stoi pierwsza żona Edwarda Chałupy z trójką dzieci, Zosią, Zbigniewem i Heleną. Starsza pani to matka Edwarda Chałupy, Zuzanna, urodzona w 1864 roku, córka Wincentego Starka i Marii z domu Hołub.

[Zdjęcie ze zbiorów Stanisława i Jadwigi Ferenzów.]

Historia bardzo brutalnie obeszła się z postaciami uwiecznionymi na tym zdjęciu. Żona Edwarda i dwójka jej dzieci zostali zamordowani w trakcie czystki etnicznej, jaką bandy ukraińskie urządziły Polakom zamieszkującym tamte tereny w 1944 roku. Paulina Strecker wraz z innymi ludźmi żywcem spłonęła w urzędzie gromadzkim.

Poniżej mała Zosia Chałupa na osobnej fotografii. Zdjęcie zrobiono prawdopodobnie przed 1937 rokiem. Kilkanaście lat później nastoletnia już Zosia została brutalnie zamordowana przez UPA.

[Zdjęcie ze zbiorów J. i S. Ferenzów]

Oto Helena i jej malutki brat Zbigniew. Zdjęcie z roku 1930. Również i Zbyś został zamordowany w 1944 roku.

[Zdjęcie ze zbiorów J. i S. Ferenzów]

Weronika z lat 20-tych

2009-01-24T21:52:00.001+01:00

Kolejna osoba z rodziny Chałupów, której chcielibyśmy poświęcić dwa słowa. Oto Weronika Chałupa, siostra Edwarda Chałupy, żona Dominika Wołoszczuka. Weronika nie miała szczęścia. Zmarła w wieku 24 lat. Kiedy zrobiono to zdjęcie? Nie wiadomo. Jednak sposób ubrania postaci wskazuje na lata 20-te.

[Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Zdjęcie z lat 20-tych XX wieku - Wincenty Chałupa

2009-01-24T19:47:00.001+01:00

Wincenty Chałupa to kolejny brat Edwarda Chałupy (ojca współautorki tego bloga). Urodził się w 1892 roku. Na zdjęciu poniżej jest ze swoją małżonką Jadwigą z domu Wiarowską, córką Franciszka Wiarowskiego i Rozalii z domu Chałupa. Kiedy fotografię wykonano - nie wiadomo. Z pewnością przed II wojną światową, najprawdopodobniej w latach 20-tych XX wieku (wskazywałby na to wiek Wincentego i sposób ubioru obydwu postaci).

[Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Z pamiętnika Edwarda Chałupy:

W dalszym ciągu piąty syn Ferdynanda i Zuzanny z domu Stark, Chałupa Wincenty, urodzony 20 października 1882 r. w Nowosielicy powiat Śniatyń, po skończeniu szkoły podstawowej, po pewnym czasie zaczął pracować w kopalni jako wozaczek taczką, następnie jako wozak i w końcu jako górnik, w wieku poborowym wzięty do wojska austriackiego i wywieziony wraz z bratem Janem do służby, pod granicę włoską, do Gorycji, gdzie też ich zastała wojna 1914 r. po odbyciu kompanii wojennej i upadku Austrii wstąpił do polskiej żandarmerii polowej, po wojnie zwolniony z wojska, po niejakim czasie wstąpił do Policji Państwowej w Stanisławowie, po roku czasu zwolnił się Pol. Państw. i wyjechał do kopalni soli potasowych w Kałuszu, w międzyczasie ożenił się z Jadwigą Wiorowską, córką Franciszka i Rozalii z Chałupów, dorabiając się pięknego nowego domu, w 1939 r. na skutek inwazji rosyjskiej na Polskę, młodszy syn, Tadeusz, znalazł się w Wojsku Polskim, obecnie major W.P., żonaty i dzieciaty, a starszy syn, Adolf, aresztowany za posiadanie broni, w samoobronie, przeciw bandytom i rezunom ukraińskim, wywieziony do ZSRR. Wincenty zmuszony na skutek różnych okoliczności musiał opuścić swoją siedzibę i Kałusz, wyjechał do Polski, przy tym usilnie starając się o powrót syna z ZSRR do Polski, co też w końcu zostało załatwione przychylnie. Adolf, żonaty z Rosjanką, wrócił do Polski, przyjmując pracę w Ząbkowicach (Szklary) w fabryce szkła i tam przy pracy zmarł, pozostawiając żonę i dwóch dorodnych synów, i na tym kończę krótki życiorys Wincentego.

Wujek w roku 1916

2009-01-24T19:46:00.001+01:00

Starych fotografii ciąg dalszy. Oto Adolf Chałupa (ur. w 1887 r. w Nowosielicy na dzisiejszej Ukrainie), brat Edwarda, ojca Jadwigi Chałupy, która jest żoną Stanisława Ferenza, którzy to z kolei prowadzą ten blog. Skomplikowane? Tylko troszeczkę.

[Zdjęcie ze zbiorów Jadwigi i Stanisława Ferenzów]

Zdjęcie wykonano w 1916 r., kiedy to Adolf Chałupa służył w wojsku austriackim.

Akt ślubu z 1852 r!

2009-01-24T19:41:00.001+01:00

Często, żeby odkryć rodzinne korzenie, trzeba zagłębić się mocno w przeszłość. Na szczęście dla rodziny Chałupów ocalał akt ślubu Franciszka Ksawerego Chałupy (lat 28), syna Franciszka i Anny z domu Nowak, który pojął za żonę Marię (lat 31), córkę Józefa Hrdliczki i Marii z domu Neklony. Akt ślubu sporządzono 23 lutego 1852 roku w Jabłoniowie koło Kosowa.

Z dokumentu wynika, że Józef Hrdliczka był Czechem, który w Myszynie trudnił się kowalstwem. Podano tam również, że ród Chałupów - a przynajmniej jego część - również wywodzi się z Czech, a konkretnie z Czyczowic. Inna gałąź rodziny zamieszkiwała Stramberg na Morawach.

[Oba zdjęcia ze zbiorów J. Stróżewskiego]

Gdyby tak każdy miał możliwość dogrzebać się do dokumentów z XIX wieku... Niejeden odkryłby ze zdziwieniem, że jego przodkowie byli innej narodowości, niż mu się to zawsze wydawało.

Zdjęcie z 1925 roku - rodzina Chałupów

2009-01-24T19:38:00.001+01:00

Józef Chałupa został już wspomniany w poprzedniej notce. Czas na przybliżenie pozostałych członków jego rodziny. Czas również powiedzieć, kim jest Valerie, z której zbiorów - za pośrednictwem pana Stróżewskiego - to zdjęcie otrzymaliśmy.

Oto zdjęcie wykonane najprawdopodobniej w latach 1925-1927 w Chołojowie koło Radziechowa:

Na górze po lewej stronie stoi Stefania Chałupa (1908-1942) i jej siostra Władysława Chałupa. Na dole po lewej siedzi Otylia Chałupa z domu Stokłosa, potem Czesława Chałupa, Wanda i na końcu Józef Chałupa.

Jakie były ich losy? Stefania, Otylia i Józef Chałupa zmarli w Uzbekistanie, dokąd zostali wywiezieni w czasie II wojny światowej. Wiele przymusowych transportów z Polakami było kierowanych do Azji. Część znalazła się w Kazachstanie, część w Uzbekistanie, a część w jeszcze innych rejonach imperium radzieckiego. W wyniku straszliwych warunków bytowych większość z nich zmarła na skutek głodu, zimna i chorób. Tak stało się również z wyżej wymienioną trójką. Czesława przeżyła wojnę i wyjechała do Anglii, do Manchesteru, gdzie zmarła w 2004 r. Jej córka to właśnie Valerie Meare. Wanda również przetrwała ciężkie czasy i również opuściła Polskę. Żyje do dzisiaj w Nottingham w Anglii.

Pasieki Zubrzyckie

2009-01-24T19:35:00.001+01:00

Współrzędne: 49°46'15"N 24°5'17"E.

Pasieki Zubrzyckie to niewielka podlwowska wieś do 1946 roku zamieszkała, z wyjątkiem dwóch rodzin, przez Polaków. Rdzenne nazwiska z Pasiek Zubrzyckich to: Krauz, Sęp, Czuczwara, Południak, Janczura. Za sprawą związków małżeńskich dochodzą rodziny Ferenzów, Pierzchawków, Niemsowiczów , Szynali, Tybińskich, Najdów, Łężnych, Ginalskich, Tyczkowskich, Helwinów, Jagniątkowskich oraz Domańskich.
Miejscowi mieszkańcy dzielili wieś na trzy części. Bliżej Sichowa była Bosznia, środkowa część koło żelaznego mostu ze szkołą i kościołem św. Bronisławy to Żyrawka, końcowa zaś od strony Krotoszyna to Ścieżki.
W pierwszym okresie wieś należała do parafii rzymsko-katolickiej w Zubrzy, gdzie proboszczem był ks. Mikołaj Kochański, a następnie do parafii w Sichowie, gdzie posługę proboszczowską pełnił ks. Telesfor Gabriel. Jego następcą był o. Justyn Kostek z zakonu bernardynów. O. Kostek w maju 1946 roku został przesiedlony na ziemie zachodnie i do 1958 roku był wikariuszem w parafii św. Wawrzyńca we Wrocławiu-Żernikach.
Według relacji mieszkańców miejsce pochówku "Pasieczan" zależało od przynależności do parafii. Do roku 1912 był to cmentarz w Zubrzy, a po zmianie parafii cmentarz w Sichowie.
Szkoła podstawowa mieściła się naprzeciwko kościoła. Nauczycielami w różnych okresach byli pani Maniak, pan Studziński i pani Bajor.
W okresie międzywojennym urząd wójta sprawował Szczepan Czuczwara. Funkcję sekretarza, pisarza oraz tłumacza w urzędzie gminy pełnił Walenty Ferenz.
Podczas okupacji w okolicy wsi działał silny ruch oporu AK pod dowództwem Jana Niemsowicza.
W 1946 roku rozpoczęła się akcja przesiedlania Polaków na Ziemie Zachodnie. Pierwszy transport wyruszył 21 marca. Objął rodziny Pierzchawków, Ferenzów, Niemsowiczów, Tybińskich, Niczyjów i Jagniątkowskich. Dotarli oni w okolice Kłodzka. Drugi transport skierowany do Namysłowa wyruszył 13 kwietnia. W tę stronę udali się Czuczwarowie, część rodziny Ferenzów, Najdowie, Ginalscy, Sępowie i Południakowie.
Tutaj link do wikimapii.
opracował:
Stanisław Ferenz